بازخواني تناسبات هندسي در عناصر و اجزاي ارتفاعي مسجد- مدرسه‌هاي دورۀ قاجار در شهر تهران

بيان مسئله: هندسه و به تبع آن تناسبات از شاخصه‌هاي مهم آثار باشكوهي است كه هنرمندان و مهندسان ايراني در طول تاريخ معماري اين سرزمين از خود به‌جاي گذاشته‌اند. تناسبات در معماري رابطۀ مناسبي بين اجزاي پديدآورندۀ اثر به وجود مي‌آورد و احساس نظم و ساماندهي، ميان بخش‌هاي يك تركيب بصري را در مخاطب ايجاد مي‌كند. تناسبات مي‌تواند علاوه‌بر نظم، پديدآورندۀ حس زيبايي نيز شود. به ‌عبارت ديگر معماران ايراني همواره از هندسه و تناسبات، به‌عنوان زباني واحد و مشترك در جهت پاسخ‌گويي شايسته به نيازهاي عملكردي، سازه‌اي و زيبايي در معماري و محصولات هنري بهره جسته‌اند. هدف پژوهش: اين تحقيق در پي يافتن تناسبات هندسي در عناصر اجزاي ارتفاعي مسجد-مدرسه‌هاي دورۀ قاجار در شهر تهران است. لذا در اين تحقيق با توجه به قوانين تناسبات اجزاي ارتفاعي، هر مسجد-مدرسه‌ را نسبت به يكديگر تحليل كرده و يك الگوي ارتفاعي يا يك الگوي ارتباطي بين اجزاي ارتفاعي هريك از 9 مسجد-مدرسه‌ استخراج شده است، به‌صورتي‌كه مي‌توان يك سلسله‌مراتب طراحي ارتفاعي را در هريك از مساجد بازخواني كرد. بر همين اساس سؤال اصلي اين پژوهش اين است كه در اجزاي ارتفاعي (گنبد، مناره‌ها، ايوان‌ها و نماي صحن) مسجد-مدرسه‌ها چه تناسبات و الگوهاي مشتركي را مي‌توان يافت؟روش پژوهش: در اين پژوهش براي آزمون مطابقت ابعاد و اندازه‌هاي عناصر ارتفاعي با تناسبات و هندسه از روش تحقيق شبه‌تجربي استفاده شده است. براي مطالعه و ارزيابي نمونه‌ها، روش قياسي به‌كار گرفته شده است بدين‌گونه كه پس از تحليل داده‌هاي هر بنا و مقايسۀ آن‌ها با اصول تناسبات، ويژگي‌هاي تناسبات ارتفاعي مشترك در ارتفاع عناصر صحن بناها مشاهده شده و براساس آن‌ها ارزيابي يافته‌هاي تحقيق صورت گرفته است.نتيجه‌گيري: درنهايت با بررسي تناسبات و الگوهاي ارتفاعي چنين يافت شد كه در 9 نمونۀ تحليل‌شده، تمامي عناصر ارتفاعي، از ارتفاع نماي صحن و كوتاه‌ترين ايوان مجموعه تا بلندترين مناره يا گنبد آن با تناسبات زرين ايراني به‌دست آمده‌اند. در تمامي نمونه‌هاي بررسي‌شده، الگوهايي مشترك در تناسبات هنگام مقايسۀ اجزاي ارتفاعي يافته شده است و به‌طور مثال كوتا‌ه‌ترين ايوان مجموعه با ارتفاع نماي صحن حياط در اين بناها داراي تناسباتي نزديك به تناسبات زرين است و هم‌چنين الگو‌هاي تناسباتي مشابه ديگر در ميان دو يا چند مسجد-مدرسه‌ به‌صورت مشترك وجود دارد.