بررسي الگوهاي رومي و بيزانسي برج بزرگ جنوبي ربع رشيدي؛ بر بنيان نمونه‌‌هاي آناتوليايي

بيان مسئله: ربع‌‌ رشيدي دو مرحلۀ سكونت و كاربري متفاوت داشته است كه كاربري مرحلۀ دوم آن، نظامي بوده است. فرم و پلان برج بزرگ جنوبي ربع رشيدي در تاريخ معماري ايران پيشينه‌‌اي ندارد؛ بنابراين، دو پرسش پژوهندگان حاضر اين است كه فرم و پلان آن برگرفته از كدام الگو است؟ و معمار يا باني احتمالي اين برج كيست؟ فرضيۀ پژوهندگان اين است كه برج بزرگ جنوبي قلعۀ پساايلخاني رشيديّه ساختۀ عثمانيان است و الگوي رومي و بيزانسي دارد. در قلمروي غربي عثماني نمونه‌‌هايي از برج‌‌هاي بيروني بر جاي مانده‌‌اند كه فرم و پلان آن‌‌ها مي‌‌تواند چونان الگوي نمونۀ رشيديه معرفي شوند؛ همچنين ديگر فرضيۀ پژوهندگان، جعفر‌‌پاشاي فرنگي عثماني را باني اين برج و قلعۀ پساايلخاني رشيديه پيشنهاد مي‌‌كند كه در فترت روميّۀ تبريز ساخته شده است.هدف پژوهش: مرمت روشمند اين اثر تاريخي نيازمند رعايت دو شرط اصالت و شناسايي الگوي آن است؛ زيرا در اين حالت، مي‌‌توان از تجربۀ موفق مرمت نمونه‌‌هاي مشابه بهره گرفت.روش‌‌ پژوهش: برج‌‌هاي بيروني در قلعۀ رشيديۀ تبريز و آنتاليا، بودروم، اياسوس، كليدالبحر و معموره در آناتولي باختري مجموعۀ داده‌‌هاي اين پژوهش را تشكيل مي‌‌دهند كه نمونه‌‌هاي آناتولي باختري، الگوي رومي و بيزانسي دارند. فرم و پلان و موقعيت اين برج‌‌هاي بيروني نسبت به باروي قلعۀ آن‌‌ها، با نمونۀ ربع‌‌رشيدي به روشي استقرائي مقايسه و هم‌‌چنين ده گزارش تاريخي مهم سده‌‌هاي شانزدهم و هفدهم ميلادي دربارۀ قلعۀ رشيديه و لشكركشي عثمان‌‌پاشا و جعفرپاشاي فرنگي به تبريز بررسي شده‌‌اند.نتيجه‌‌گيري: برج بزرگ جنوبي ربع‌‌ رشيدي كه با يك ديوار داراي مردرو به باروي اصلي قلعۀ رشيديه وصل شده است، از گونۀ برج‌‌هاي بيروني داراي منشأ رومي و بيزانسي است. برج بزرگ جنوبي قلعۀ رشيديه دو طبقه دارد. دو طبقه ساختن برج‌‌هاي بيرون از بارو، ميراثي است كه از روم به بيزانس و سپس به عثماني رسيده بود.