بازانديشي تحليلي كاركرد و گاه‌شناسي نسبي سازۀ پلكاني ربع ‏رشيدي

بيان مسئله: در تپۀ ‏شرقي كاوشگاه ربع‏رشيدي، سازه‌‌اي پلكاني خاك‌‌برداري شده است كه نخست بازمانده‌‌اي از يك مسجد ايلخاني پنداشته و سپس فرضيۀ زيرزمين سازه‌‌ يا مجموعه‌‌اي بزرگ در روضۀ رشيدي سدۀ هشتم هجري براي آن پيشنهاد شد؛ اما ويژگي‌‌هاي توپوگرافيك، پلان، فضاسازي و مصالح معماري اين سازۀ پلكاني نمي‌‌تواند بازماندۀ كالبد يا زيرزمين سازه‌‌اي بزرگ باشد؛ بنابراين دربارۀ اين سازۀ پلكاني دو پرسش بنيادين طرح مي‌‌شود: كاركرد آن چه بوده است؟ و گاه‌شناسي نسبي آن به كدام سدۀ تاريخي بازمي‌‌گردد؟هدف پژوهش: بازشناسي قدمت و كاركرد سازۀ پلكاني تپۀ شرقي با روش‌هاي باستان‌شناختي و معماري، زمينه و مقدمۀ مرمت درست و روشمند اين بخش از ميراث معماري ربع‌رشيدي را فراهم مي‌كند.روش‌‌ پژوهش: اين پژوهش از روش باستان‌‌شناسي بناهاي تاريخي بهره گرفته است كه از يافته‌‌هاي باستان‌‌شناختي و روايت‌‌هاي تاريخي و تحليل‌‌هاي فني معماري براي گاه‌شناسي، گونه‌‌شناسي، سبك‌‌شناسي و شناسايي كاركرد بناهاي باستاني و تاريخي بهره مي‌‌گيرد؛ در گام نخست، با روش‌‌هاي ميداني باستان‌‌شناختي و برداشت و ترسيم پلان ساختار پلكاني به‌‌ويژه عكس‌‌برداري هوايي با پهپاد، ويژگي‌‌هاي فني و ساخت‌‌مايۀ معماري اين سازۀ پلكاني بررسي و در گام دوم نيز، گزارش‌‌هاي تاريخي دربارۀ سازه‌‌هاي ربع‌‌‌رشيدي سده‌‌هاي هشتم تا يازدهم هجري (وقف‌‌نامۀ ربع‌رشيدي و تاريخ اولجايتو و عالم‌‌آراي عباسي) مطالعه شدند؛ تا با تطبيق اطلاعات حاصل از آن‌‌ها با داده‌‌ها و يافته‌‌هاي باستان‌‌شناسي و معماري، فرضيات پژوهش‌گران آزموده شود.نتيجه‌‌گيري: شواهد و اسناد باستان‌‌شناختي، تاريخي و معماري بر مبناي منطق قياس محتمل، فرضيۀ آب‌‌انبار رشيدي را بيشتر قريب به صدق مي‌‌داند؛ آنگاه، با توجه به متن الوقفيّۀ الرشيديّه، گاه‌شناسي نسبي اين سازۀ پلكاني، چونان آب‌‌انبار رشيدي، به‌دورۀ ايلخاني مي‏رسد كه البته در دورۀ پسا ايلخاني تعمير و بازسازي شده بود.