بررسي خاستگاه اسطوره‌اي، دين‌شناختي و سياسي-اجتماعي تعزيه

اين مقاله، به تعريف، تبار نمايشي، و به ويژه به سه خاستگاه اسطوره‌اي و دين‌شناختي و سياسي- اجتماعي تعزيه اشاره مي‌كند. پرسش اصلي اين است كه تعزيه چه خاستگاه‌هايي دارد و علل شكل‌گيري تعزيه در گفتمان شيعي كدام است. روش تحقيق به صورت كيفي- تبييني و با استفاده از ابزار كتاب‌خانه‌اي در دسترس و از ميان منابع مبنايي متعدد ايراني و غيرايراني خواهد بود. از حيث اسطوره‌شناختي، تعزيه با برخي آيين‌هاي كهن ايراني از جمله «مصايب ميترا»، «يادگار زريران» و به ويژه «سوگ سياوش» در ارتباط است كه به طريق اولي، ذيل عنوان كلي «ايزد شهيدشونده» قرار مي‌گيرند. از حيث دين‌شناختي، به ارتباط تعزيه با آموزه‌هاي اسلامي و به ويژه انديشه بنيادين تقابل خير و شر اشاره مي‌شود و از ارتباط احتمالي تعزيه با نمايش مصايب و آلام مسيح در سنت مسيحي قرون وسطايي نيز سخن گفته مي‌شود. از حيث سياسي- اجتماعي نيز اشاره مي‌شود كه چگونه گفتمان شيعي در پي باور به اين حقيقت كه حكومت الهي را غصب كرده‌اند، كوشيده است اولاً در طول تاريخ براي احقاق حق قيام كند. در ثاني، تعزيه به مثابه نمايشي ديني را با سنت‌ها و آيين‌هاي ملي خود ممزوج، و بر تقابل هميشگي خير و شر تأكيد كند. اين سه خاستگاه اسطوره‌اي و ديني و سياسي- اجتماعي، بستر را براي بررسي ارتباط تعزيه با تراژدي فراهم مي‌كند.