پاسخ‎ هاي رويشي و فيزيولوژيكي نهال‎ هاي نر و ماده صنوبر تبريزي (Populus nigra L.) به تنش كادميوم

مقدمه و هدف: تجمع كادميوم يكي از سمّي‎ترين آلاينده‎ها در خاك، مي‎تواند به كاهش فعاليت‎هاي ميكروبي و حاصلخيزي خاك و در نتيجه مرگ و مير گياهان منجر شود؛ اين مسأله همواره نگراني‌هاي جهاني را به‌همراه داشته است. پژوهش حاضر با هدف بررسي مقاومت به كادميوم پايه‎هاي نر (كلون 62/167) و ماده (كلون 62/149) صنوبر تبريزي (Populus nigra L.) بر اساس مشخصه‎هاي رويشي و فيزيولوژيكي انجام شد. مواد و روش‌ها: براي اين‎منظور، يك آزمايش گلخانه‌اي در قالب طرح بلوك‌هاي كامل تصادفي با دو عامل غلظت كادميوم در سه سطح (0، 50، 150 و 200 ميلي‌گرم در كيلوگرم خاك) و جنسيت  در دو سطح (پايه نر و پايه ماده صنوبر تبريزي) در يك دوره 120 روزه انجام شد. متغيرهاي فيزيولوژيك نهال‎ها از جمله، نرخ فتوسنتز خالص، نرخ تعرّق، هدايت روزنه‎اي، كارايي مصرف آب، پتانسيل آبي، هدايت مزوفيلي و غلظت CO2 درون سلولي و مشخصه‎هاي رويشي از جمله قطر و ارتفاع نهال‎ها، زي‌توده كل و سطح برگ مورد بررسي قرار گرفت. تيمار تنش آلودگي در اوايل خرداد از طريق آبياري با محلول نمك كادميوم به‌صورت هفتگي و به‎مدت پنج هفته اول انجام شد. پس از آن، آبياري نهال‎ها با آب باران با رعايت ظرفيت زراعي خاك در فواصل سه روزه تا پايان دوره (اوايل مهر) صورت گرفت. يافته‌ها: صرف‎نظر از جنس پايه، با افزايش غلظت كادميوم، سطح برگ و رويش ارتفاع نهال‎ها كاهش يافت. در تيمار شاهد، بيشترين رويش ارتفاع (30/4 سانتي‌متر) و سطح برگ (51/8 سانتي‌متر مربع)، و در تيمار غلظت 50 ميلي‌گرم در كيلوگرم كادميوم، بيشترين زي‌توده كل نهال (59/2 گرم) مشاهده شد. صرف نظر از غلظت كادميوم، اندازه رويش قطر يقه (نر 2/1، ماده 2 ميلي‌متر)، رويش ارتفاع نهال (نر 21/5، ماده 19/9 سانتي‌متر)، سطح برگ (نر 43/08 ، ماده 43/64 سانتي‌متر مربع)، زي‌توده كل نهال (نر 46/48، ماده 44/19 گرم)، كارايي مصرف آب (نر 0/31، ماده 0/26 ميكرومول بر ميلي‌مول)، هدايت مزوفيلي (نر 0/003، ماده 0/002 مول بر متر مربع در ثانيه) و هدايت روزنه‌اي (نر 0/45، ماده 0/39 مول بر مترمربع در ثانيه) در جنس نر بيشتر از جنس ماده بود و تنها، مقدار تعرق (نر 3/31، ماده 4/01 ميلي‌مول بر مترمربع در ثانيه) در جنس ماده بيشتر از جنس نر بوده است. اگرچه با افزايش غلظت كادميوم، اندازه‎هاي فتوسنتز، پتانسيل آب، كارايي مصرف آب، قطر، ارتفاع، سطح برگ و زي‌توده روند كاهشي داشت؛ اما به‌طور كلي، نهال‌هاي هر دو جنس در غلظت‌هاي بالاي كادميوم فعاليت‎هاي فيزيولوژيكي و رويشي خود را تا حدودي حفظ كردند. نتيجه‌گيري: از نتايج اين تحقيق استنتاج مي‎شود كه هر دو پايه، تحمل به غلظت‎هاي بالاي كادميوم را دارند؛ با اين‎وجود، براي جنگل‎كاري با صنوبر تبريزي در خاك‎هاي آلوده به كادميوم، استفاده از پايه نر (كلون 62/167) مي‌تواند موفقيت بيشتري نسبت به پايه ماده (كلون 62/149) به‎دنبال داشته باشد.