اثر جنگل‌ كاري هاي خالص و آميخته نوئل روي برخي مشخصه‌ هاي فيزيكي و شيميايي خاك

مقدمه و هدف: جنگل ‌كاري در دهه‌هاي اخير رشد فزاينده‌اي در سراسر جهان داشته است و پيش‌بيني مي‌شود به‎دليل افزايش تقاضاي چوب اين روند ادامه يابد. ازاين‌رو، از اوايل قرن بيستم ميلادي كاشت انبوه درختان كاج و ديگر گونه‌هاي تند رشد براي توليد چوب صنعتي شدت گرفته است. در ايران نيز با سرانه كم جنگل (0/17 هكتار)، به‌منظور افزايش سرانه فضاي سبز، ابتدا طرح‌هاي ايجاد جنگل دست‌كاشت و احياي جنگل‌هاي مخروبه، با گونه‌هاي غيربومي اجرا شده است. از اين نظر، گونه‌هاي سوزني‌برگ غيربومي متعددي وارد كشور شده كه گاه در برخي مناطق با توفيق همراه نبوده است. لذا ضروري است براي موفقيت جنگل‌كاري با گونه‌هاي غيربومي، به مواردي همچون انتخاب گونه مناسب با شرايط رويشگاه و تطبيق نياز بوم‌شناختي گونه با محيط و نيز اثر جنگل‌كاري بر خاك و گياهان زيراشكوب و موجودات زنده توجه كرد. در حقيقت، تضمين مديريت پايدار، منوط به آگاهي از تأثيرات گونه درختي كاشته شده بر تنوع گونه‌اي، ساختار و عملكرد بوم‌سازگان است. گونه‌هاي مختلف درختي اثرهاي متفاوتي بر مشخصه‌هاي خاك در بوم‌سازگان مي‌گذارند، طوري‎كه مي‌توانند با سازوكارهاي مختلف، خواص خاك را تغيير دهند. به‎عبارتي، در توده‌هاي مختلف درختي، تفاوت در كيفيت لاشبرگ و وضعيت مواد غذايي، عملكرد ريشه‌ها در جذب عناصر غذايي، ساختار برگ و تاج درخت، خُرداقليم زير تاج و درنهايت جوامع زيستي، سبب تغيير خواص فيزيكي و شيميايي خاك مي‌شود. به‎طور كلي، احياي اراضي جنگلي تخريب‌يافته از طريق جنگل‌كاري آثار معني‌داري بر تغييرپذيري ويژگي‌هاي خاك دارد كه در اين زمينه بين گونه‌هاي بومي و غيربومي و همچنين گونه‌هاي پهن‌برگ و سوزني‌برگ تفاوت اساسي مشاهده شده است. نظر به اينكه گونه‎هاي درختي پهن برگ مي‎توانند در كيفيت خاك توده‎هاي سوزني برگ تاثير مثبت داشته باشند، اين تحقيق با هدف اصلي مقايسه برخي مشخصه‌هاي فيزيكي و شيميايي خاك تحت تاثير جنگل‌كاري‎هاي خالص و آميخته نوئل انجام شده است. مواد و روش‌ها: منطقه موردمطالعه در جنوب شرقي قطعه ۱۰۱ سري مَكارُود، حوضه آبخيز ۳۶ (كاظم‌رود)، در شهرستان كلاردشت و در ارتفاع تقريبي ۱۲۰۰ متر از سطح درياي آزاد شامل عرصه هاي جنگل‌كاري نوئل خالص (۲ هكتار) و نوئل آميخته (2/5 هكتار) و زمين باير (۳ هكتار) بوده است. با توجه به كوچك بودن عرصه‌ها و لزوم اتخاذ روشي كه به بهترين شكل، گوياي وضعيت خاك در هر عرصه باشد، سه خط‌نمونه در هر عرصه‌ پياده شد. آنگاه، در روي نقاط ۱۰ و ۵۰ و ۹۰ متري خط نمونه ها، در لايه‌هاي ۱۰-۰ و ۳۰-۱۰ سانتي‌متري، نمونههاي خاك برداشت شد (در هر عرصه، 9 نمونه خاك براي هر لايه). در آزمايشگاه، بافت، درصد اشباع، رسانندگي الكتريكي، اسيديته، آهك، كربن آلي، نيتروژن، فسفر، پتاسيم، چگالي ويژه خاك ها اندازه‌گيري شد. يافته‌ها: چگالي ويژه در لايه ۱۰-۰ سانتي‌متر در توده نوئل آميخته (2/28 گرم بر سانتي‌مترمكعب) كمتر از دو عرصه ديگر بود. مقدار اشباع خاك در لايه رويي در توده نوئل خالص (85/77 درصد) بيشتر از توده نوئل آميخته (59/83 درصد) و زمين باير (51/07 درصد) بود، اما در لايه زيرين در زمين باير (94/40 درصد) بيشتر از دو عرصه جنگلي بوده است. در زمين باير رسانندگي الكتريكي در هر دو لايه رويي (0/40 دسي‌زيمنس بر متر) و زيرين (0/38 دسي‌زيمنس بر متر) كمتر از تودههاي نوئل خاص و نوئل آميخته بوده است. اسيديته خاك در لايه رويي در تودههاي نوئل خالص (4/84) و نوئل آميخته (4/88) به نحو معناداري كمتر از زمين باير (5/75) بود. در هر سه عرصه، مقدار آهك در هر دو لايه برابر صفر بود. كربن آلي در لايه رويي در توده‌هاي نوئل خالص (2/57 درصد) و نوئل آميخته (2/96 درصد) به طور معناداري بيشتر از عرصه باير (1/45 درصد) بود و در لايه زيرين مقدار آن در توده نوئل آميخته (0/94 درصد) بيشترين بود. مقدار نيتروژن در لايه رويي در توده‌هاي خالص (0/197 درصد) و آميخته نوئل (0/270 درصد) بيشتر از عرصه باير (0/143 درصد) و در لايه زيرين در توده نوئل آميخته (0/90 درصد) بيشتر از توده نوئل خالص (0/02 درصد) و عرصه باير (0/03 درصد) بود. نسبت كربن به نيتروژن در لايه رويي در توده نوئل خالص بيشترين بود (12/97) ولي در لايه زيرين در بين سه عرصه فرقي نكرد (10/82 تا 11/50). مقدار فسفر در لايه رويي در توده نوئل آميخته بيشترين بود (8/4 ميلي گرم بر كيلوگرم) ولي در لايه زيرين در بين سه عرصه متفاوت نبود (3/57 تا 5/06 ميلي گرم بر كيلوگرم). مقدار پتاسيم در لايه رويي توده نوئل آميخته (43/203 ميلي گرم بر كيلوگرم) بيشترين بود اما در لايه زيرين، مقدار آن در زمين باير (193/50 ميلي‎گرم بر كيلوگرم) بيشتر از دو توده جنگلي به دست آمد. نتيجه‌گيري كلي: در لايه رويي خاكِ (10-0 سانتي‎متر) مقدار اسيديته، كربن و ازت در بين دو توده آميخته نوئل و توده خالص نوئل فرقي نكرد اما در توده آميخته اندازه چگالي ويژه و نسبت كربن به نيتروژن كمتر، و برعكس، تخلخل خاك و مقدار فسفر و پتاسيم بيشتر از آنها در توده خالص بوده است. به‌طوركلي، از اين تحقيق نتيجه گرفته مي‌شود كه جنگل ‌كاري نوئل آميخته در مقايسه با جنگل‌كاري نوئل خالص، تأثير بهتري بر بهينه شدن مشخصه‌هاي فيزيكي و شيميايي در لايه‌هاي خاك دارد كه مي‌تواند زمينه را براي رشد مناسب‌تر درختان و تعادل بهتر جنگل فراهم كند.