بررسي تغيير مكاني نيترات و آرسنيك در آب زيرزميني آبخيز جيرفت

مقدمه و هدف براي شناخت استعدادهاي منطقه و روش مديريت زمين‌ها، آگاهي از تغيير مكاني سنجه‌هاي كيفي ابزار مهمي است. با توجه به اينكه جيرفت روي كمربند آرسنيك كشور است و از آنجايي كه آرسنيك عنصري سرطان زا است و بر كيفيت آب زيرزميني تأثير مي گذارد، بررسي آن بسيار اهميت دارد. هم‌چنين بيشتر مناطق روستايي آبخيز جيرفت از آب چاه‌ها براي شرب استفاده مي‌كنند. ازاين‌رو، بررسي آن‌ها از ديدگاه شرب بسيار اهميت دارد. مواد و روش ها در اين پژوهش تغييرهاي مكاني سنجه‌هاي نيترات، آرسنيك، منگنز و كل مواد جامد محلول در آب زيرزميني در آبخيز جيرفت با استفاده از روش هاي زمين‌ آماري در طول دوره‌ي آماري 1398 بررسي و تحليل شد. به‌ اين منظور از آب 36 چاه كشاورزي و چاه‌هايي كه براي شرب در روستاها استفاده مي‌شد و هم‌چنين نمونه‌هايي از آب شرب شهري در سه تكرار نمونه‌برداري شد. روش هاي زمين آماري استفاده‌شده براي پهنه بندي سنجه‌هاي مزبور شامل كريجينگ معمولي، كريجينگ ساده، تابع پايه‌ي شعاعي (RBF) و روش وزن دهي معكوس فاصله (IDW) با توان هاي مختلف بود. براي ارزيابي روش هاي زمين‌آماري از روش ارزيابي متقابل با معيارهاي مجذور ميانگين مربعات خطا (RMSE) و ميانگين انحراف خطا (MBE) ميان داده هاي واقعي و برآوردشده استفاده شد. نتايج و بحث نتايج رتبه‌بندي معيارهاي ارزيابي نشان داد كه برآورد سنجه‌ي آرسنيك و TDS با مدل كروي روش كريجينگ ساده كمترين خطا را داشت و برآورد نيترات و منگنز با روش تابع پايه‌ي شعاعي (RBF) كمترين خطا را داشت. بررسي ها نشان داد كه همبستگي مكاني سنجه‌هاي كيفي آبخيز جيرفت بسيار زياد بود. به‌طوري‌كه خطاي مدل نيم تغييرنماي داده هاي اندازه گيري‌شده‌ي آرسنيك با اثر قطع ه اي 0/00025 و دامنه‌ي تأثير 36/7 كيلومتر 38/4 % و خطاي مدل نيم تغييرنماي نيترات با اثر قطع ه اي 0/3 و دامنه‌ي تأثير 28/5 كيلومتر 4/9 % بود. در آبخيز جيرفت بر پايه‌ي معيار 1051 مؤسسه‌ي استاندارد و تحقيقات صنعتي ايران، به‌جز آب شهري، غلظت آرسنيك در آب مناطق ديگر بسيار بيشتر از اندازه‌ي مجاز براي مصرف شرب بود. هم‌چنين غلظت نيترات در تمام نمونه ها، كمتر از اندازه‌ي مجاز براي آب شرب بود و استفاده از آن مانعي ندارد.