برآورد فرونشست دشت سلماس با استفاده از دستورالعمل تداخل ‌سنجي تفاضلي راداري با دريچه‌ي مصنوعي

مقدمه و هدف در سال‌هاي اخير مشكلات ناشي از دخالت‌هاي بشري در دشت سلماس شامل افزايش استفاده‌ي غيرمنطقي از منابع آب‌هاي سطحي، افزايش روند تخليه‌ي آب زيرزميني و تغيير كاربري زمين موجب فشار بر منابع آب زيرزميني منطقه شده است كه فرونشست زمين حداقل واكنش طبيعي در مقابل كاهش تراز آب‌هاي زيرزميني است. ازاين‌رو، مطالعه و شناسايي مناطق فرونشست در دشت سلماس ضروري است.مواد و روش‌هادر اين پژوهش از اطلاعات آب زيرزميني و تصوير‌هاي راداري سنتينل يك استفاده‌ شد. اطلاعات آب زيرزميني (شامل سطح ايستابي چاه‌هاي مشاهده‌اي از شركت آب منطقه‌اي استان آذربايجان غربي دريافت شد. در اين پژوهش، با روش تداخل‌سنجي تفاضلي راداري با دريچه‌ي مصنوعي جابجايي سطح زمين اندازه‌گيري شد و سپس با استفاده از روش‌هاي تداخل تكرار گذر، اختلاف فاز نشانك‌هاي SAR تعيين شد. در نهايت با بهره‌گيري از دستورالعمل تداخل‌سنجي تفاضلي راداري با دريچه‌ي مصنوعي و 52 عدد زوج تصوير سنتينل يك، فرونشست در دشت سلماس در طي سال‌هاي آبي 94-1393 تا 98-1397 تعيين شد. اعتبارسنجي روش‌ تداخل‌سنجي راداري با استفاده از داده‌هاي ايستگاه زمين‌پوياي (ژئوديناميك) قره‌قشلاق و همچنين تغييرات سطح ايستابي، افت آب زيرزميني و بازديدهاي ميداني انجام شد.نتايج و بحثنتايج بررسي فرونشست با روش دريچه‌ي مصنوعي نشان داد كه در منطقه ميانگين سرعت جابجايي ناشي از فرونشست 5 سانتي‌متر بود. بررسي تغيير آب‌هاي زيرزميني نيز بيان‌گر روند كاهشي اكثر چاه‌هاي مشاهده‌اي بود. بيشترين اندازه‌ي افت آب زيرزميني در چاه‌هاي مناطق شرقي و جنوب‌شرقي (مانند كنگرلو، قره‌قشلاق، يوشانلو و ...) بود. در دوره‌ي بررسي (1397-1393) دليل افزايش سطح آب در چاه‌ها نزديكي به آبگير سد زولا و گستردگي كانال‌هاي آبرساني بود. بيشترين كاهش سطح آب به‌ترتيب در چاه‌هاي قزلجه، شرق قره‌قشلاق و ميدان‌دواب مشاهده شد. چون‌كه اين چاه‌ها از آب سد بهره كافي نمي‌برند و از آن دور بودند. بيشترين افزايش نيز به‌ترتيب در چاه‌هاي مهلم، غرب تازه‌شهر و ايان در قسمت غربي دشت و نزديك به درياچه‌ي سد مشاهده شد. بررسي نقشه‌هاي فرونشست نشان ‌داد كه بيشترين فرونشست در مناطق جنوبي به‌ويژه جنوب‌شرقي دشت سلماس بود كه در مقايسه با بخش‌هاي ديگر دشت ژرفاي آبرفت نيز در اين مناطق بيشتر بود. اين روند فرونشست در سال‌هاي آبي 94-1393 تا 98-1397 ادامه داشته و در نقشه‌ي نهايي نيز اين روند حاكم است. در دوره‌ي مزبور ميانگين تغييرات سطح ايستابي در آبخوان دشت سلماس روند نزولي داشت كه اين روند با فرونشست زمين هماهنگي داشت. با بررسي نقشه‌ي افت آب‌هاي زيرزميني، مشخص شد كه مناطق با افت بيشتر روي مناطق فرونشست منطبق بود. افت بيشتر آب‌هاي زيرزميني  بيان‌گر برداشت آب بيشتر بود. ازاين‌رو تخليه‌ي آب‌هاي زيرزميني منطقه سبب فرونشست شده است.نتيجه‌گيري و پيشنهادهاشناسايي محل دقيق فرونشست زمين در هر منطقه به‌ويژه در مناطق مسكوني، مهمترين وظيفه، قبل از هرگونه برنامه‌ي عملياتي و سياست‌گذاري براي اجر است. در تمام مراحل تصويرهاي راداري سنتينل 1 به اندازه‌ي كافي قادر به حل اين مشكل هستند. با اين حال، بازديد زماني طولاني‌تر براي اجراي هرگونه تصميم مفيدتر خواهد بود. فرونشست زمين در دشت سلماس با تغيير سطح آب‌هاي زيرزميني و بازديدهاي ميداني، كاملاً تأييد مي‌شود. با توجه به رويكرد DInSAR، ميانگين نرخ جابجايي ناشي از فرونشست در منطقه‌ي 5 سانتي متر بود كه از نظر مشاهده‌ي تغيير سطح آب زيرزميني كاملاً قابل تأييد بود. داده‌هاي مشاهده‌اي نشان‌دهنده‌ي كاهش سطح ايستابي در اكثر چاه‌ها در مقايسه با گذشته بود و برداشت بيش از اندازه از آب‌هاي زيرزميني را تأييد كرد. همچنين با بازديد‌هاي ميداني مناطق مختلفي از دشت سلماس كه فرونشست داشتند، ثبت شد. روند فرونشست در منطقه‌ي مطالعه‌شده ادامه‌دار است و براي كاهش خسارت‌هاي ناشي از اين پديده و تعديل آسيب‌هاي احتمالي به توجه و رسيدگي مسئولان مربوطه نياز است. بر اساس نتايج اين پژوهش پيشنهاد مي‌شود مردم را از تبعات برداشت بي‌رويه‌ آگاه كرد و جايگزيني كشت‌هاي با نياز آبي سالانه‌ي كم و زود بازده به آنها توصيه شود.