بررسي و نقد تعريف «عمل» از ديدگاه صدرالمتألهين

صدرالمتألهين تمايز عمل از ساير افعال را در «قصدي» بودن آن ميداند. از نظر وي «قصد»، شامل اراده همراه با آگاهي مرتبۀ‌ دوم عامل به غرض فعل است؛ بنابرين، چنين نيست كه هرفعل ارادي‌يي «عمل» ناميده شود، بلكه «عمل»، فعلي ارادي است كه همراه با آگاهي مرتبۀ دوم عامل به غرض فعل پديد آيد. نتايج پژوهش پيش‌رو كه با استفاده از روش توصيفي‌ـ‌تحليلي و از طريق تحليل لوازم مفهومي عمل، بدست آمده، نشان ميدهد كه تعريف ملاصدرا، مانع اغيار نيست؛ زيرا بر اساس مثال «رُبات خودآگاه»، ميتوان عاملي را فرض كرد كه از اراده و آگاهي برخوردار است، اما فعل وي متصف به «قصدي بودن» نيست. بنابرين، براي تكميل تعريف عمل، علاوه بر اراده و آگاهي، يك عنصر سوم نيازمند هستيم كه همان «اختيار» است. ملاصدرا «اختيار» را بعنوان عنصر سوم سازندۀ عمل، برسميت نميشناسد و آن را به همان آگاهي و اراده تحويل ميبرد؛ درحاليكه پژوهش حاضر اثبات ميكند كه نظر وي اشتباه است و «اختيار»، بمعناي «آزادي اراده»، ‌بايد به تعريف عمل افزوده شود. مسئلۀ اساسي اين پژوهش، بررسي ساختار ماهوي «عمل» در حكمت متعاليه، و هدف آن، تمايز «عمل» از امور متشابه است.