رابطه ساختاري و محتوايي دعاي عرفه منقول از امام حسين(ع) و دعاي عرفه صحيفه سجاديه

يكي از دغدغه‌هاي مهم پژوهشگران علوم اسلامي، ضرورت به‌كارگيري روش‌هاي تحقيق ميان‌رشته‌اي نوين در كنار روش‌هاي معمول و سنتي در نقد و فهم نصوص ديني است. از جمله اين روش‌هاي تحقيق متن‌محور و اِسنادي مناسب جهت تحليل نصوص ديني، روش «تحليل محتوا» مي‌باشد كه تكنيك‌هاي كمّي و كيفي مختلفي دارد و لازم است ضمن اتخاذ تكنيك مناسب، مراحل اجراي آن متناسب با ماهيت خاص نصوص ديني، بومي‌سازي شود. در اين پژوهش، تلاش شده تا در راستاي متناسب‌سازي اين روش جهت نقد و فهم نصوص ديني، كاركردها و تفاوت‌هاي دو تكنيك «تحليل محتواي مضموني» و «تحليل محتواي مقوله‌اي» تبيين گردد. به همين منظور با انتخاب دو متن دعاي عرفه منقول از امام حسين(ع) و دعاي عرفه منقول از امام سجاد(ع) به‌عنوان جامعه آماري تحقيق تلاش گرديد تا ساختار هندسي هر دعا و رابطه ساختاري و محتوايي ميان آن‌ها با يكديگر بررسي شود. يافته‌هاي تحقيق بيانگر آن است كه تأكيد بر خداشناسي با الگويي واحد و نيز معرفي راهنمايان ديني، مهم‌ترين وجه اشتراك اين دو متن مي‌باشد. در عين حال، تبيين نيازهاي مردم در عصر حيات هر دو امام، وجوه اختلاف و تفاوت ميان متن دو دعا بوده كه باعث شده در دعاي عرفه امام حسين(ع) با موضوع انسان‌شناسي و تبيين جايگاه افراد در جامعه اسلامي، و در دعاي عرفه امام سجاد(ع) با موضوع امام‌شناسي و تبيين وظايف شيعيان نسبت به ائمه اطهار(ع) مواجه باشيم. بنابراين، هر دو متن مستقل از هم‌ديگر، داراي كاركردهاي مشخص ديني و اجتماعي هستند.