بررسي وابستگي «مسئىليت مدني مبتني بر تقصير در پارادايم حق و عدالت به متغيرهاي فلسفي

در حوزه مسئوليت مدني، دسته‌اي از نظريه‌ها مبناي تعهد به پرداخت خسارت را با توسل به ايده‌ تقصير معين مي‌كنند. مسئله‌ي مشخص اين مقاله اين است كه تقصيرگرايي در تعيين مسئول، وابسته به كدام متغيرهاي معرفت‌شناختي و هستي‌شناختي است؟ با اين قيد كه مسئله تنها در پارادايم حق و عدالت بررسي شده است. استدلال كرده‌ام كه تقصيرگرايي(1) دستكم در برخي روايت‌هايش، مستلزم تصديق انگاره‌ي اراده‌ي آزاد است؛ اما نه در تمامي روايت‌ها؛ يعني مي‌تواند نسبت به منازعات فلسفي در باب اراده ي آزاد و اختيار، علي‌السويه باشد، (2) از مناقشات فلسفي در باب كنار هم قرار گرفتن انگاره‌ي موجبيت يا طبيعت چونان ماشين و طبيعي‌انگاري انسان، سخت متأثر است، (3) به هنگام توأمان شدن با موضعي شناخت گرايانه، مستلزم واقعي‌انگاري است؛ و نه در تمامي روايت ها، (4) به شرط نوعي‌سازيِ معيار تقصير،مستلزم واقعي‌انگاري است اما تلازمي با انكار واقعي‌انگاري خام ندارد. به سخن پيراسته تر، نسبت به خام يا انتقادي بودن واقعي‌انگاري علي السويه است؛ اما با ناواقعي‌انگاري سازگار نيست و نهايتاً، (5) با اينكه تفسير نوعي از تقصير، به خودي خود مستلزم شناخت‌گرايي يا ناشناخت‌گرايي نيست، اما در پارادايم حق و عدالت مستلزم شناخت‌گرايي است.