تقدم بالحق و تاملي در امكان ارجاع آن به تقدم بالحقيقه از منظر صدرالمتألهين

بحث تقدم و تأخر يكي از مباحث مهم فلسفي مي باشد، كه هم با مباحث تشكيك و هم با بحث حدوث و قدم پيوند دارد، فلاسفه اسلامي، براي تقدم و تأخر اقسامي را همچون تقدم بالعليه، تقدم بالطبع و ... ذكر نموده اند، صدر المتألهين نيز دو قسم ديگر به نامهاي تقدم و تأخر بالحقيقه و تقدم و تأخر بالحق، بر اقسام مذكور افزوده است، آنچه از ظاهر عبارات صدرالمتألهين مشهود است، غيريت و دوگانگي تقدم و تأخر بالحقيقه و بالحق مي باشد، اما با توجه به تفاسير مختلف كلام ايشان در مورد اعتباريت ماهيت، و مطابق تفسيري كه ماهيت معدوم محض نيست و با وجود متحد، به عين وجود، موجود مي باشد، و هم چنين با توجه به اينكه رابطه بين كثرات و حق تعالي به واسطه حيثيت تقييدي شأني تفسيرمي شود كه طبق آن موجودات توهم محض نيستند و به واسطه وجود حق موجودند، در اين صورت تقدم بالحق به تقدم بالحقيقه برمي گردد و يكي از مصاديق آن خواهد بود، به اين معني كه همانطور كه رتبه وجود مقدم بر ماهيت و ماهيت به عين وجود موجود است، رتبه ذات حق مقدم بر رتبه شئون و تجليات است و اصل و اصالت با ذات است و شئون و تجليات همه به عين ذات حق موجودند و در نتيجه نسبت بين وجود و ماهيت و ذات حق تعالي و تجليات آن، مثالي براي تقدم بالحقيقه خواهند بودنوشته پيش روي به روش تحليلي، توصيفي وبا استناد به منابع كتابخانه اي و رايانه اي، به گردآوري پرداخته است.