بحران معنايي زندگي در تعامل مستشرقين با فقه اسلامي؛ با نگاهي بر مفهوم «حقوق اسلامي» در انديشه يوزف شاخت

مدتهاست «حقوق اسلامي» با زبان مسلمانان و ايرانيان همنشين شده. بسياري از ايشان «حقوق اسلامي» را معادل فقه مي‌دانند. لكن به نظر مي‌رسد كه بين اين دو تفاوت‌هاي مهمي وجود دارد و اين تفاوت پيش از آنكه حقوقي باشد، فلسفي است. «فقه»، «حقوق» و «حقوق اسلامي» علاوه بر اينكه به سه دانش متفاوت دلالت مي‌كنند، به سه طرح مختلف از كيفيت سامان‌دهي نهادهاي حقوقي و البته كيفيت حضور آدمي در جهان اشاره دارند. براي اشاره به طرح حقوقي موجود در ايران معاصر و برخي از كشورهاي مسلمان مي‌توان از «حقوق اسلامي» استفاده كرد. لكن اين طرح در تمشيت و سامان‌دهي نظام اجتماعي با چالش‌هايي مواجه است. به نظر ريشه اين چالش‌ها به بحران‌هايي در خود اين طرح باز مي‌گردد. «حقوق اسلامي» درگير چه بحران‌هايي است؟ متن حاضر تلاش داشته تا با روشي كيفي، به اين سوال بپردازد. طرح «حقوق اسلامي» را مي‌توان در چند گفتمان پيگيري كرد. يكي از اين‌ها، گفتمان مستشرقين است. به نظر مي‌رسد دو نقطه بحراني در اين طرح وجود دارد؛ اولا از نظر دانشي كه «حقوق اسلامي» در آن دانش متولد شده، فقه يك امر پيشاحقوقي است و تحقق مستقلي ندارد و نحوه حضورش بي‌تصميمي است؛ ثانيا «حقوق اسلامي» دچار بحران معنا است. در انديشه مستشرقي چون شاخت، فقه از كلام جدا شده و به عنوان حقيقتي صرفا تاريخي و جزئي محل توجه قرار مي‌گيرد. حقوق اسلامي زماني كه ارتباط خود را با كلام از دست مي‌دهد، در مورد پرسش‌هاي اساسي حيات انسان سخني نمي‌گويد و امكان توليد معنا براي زندگي انساني را از دست مي‌دهد.