بررسي نقش اختيال در قصه از ديدگاه علامه جوادي آملي

دستمايه اصلي اين نوشتار، بررسي نقش اختيال در قصه از ديدگاه علامه جوادي ‌آملي است كه تا كنون به طور مستقل به آن پرداخته نشده است. ايشان با بهره گيري از حكمت متعاليّه، ديدگاه منحصر به فردي در اين زمينه ارائه‌كرده است. در اين پژوهش، ابتدا با رجوع به آثار متعدّد و لحاظ مباني معرفت‌شناسي و انسان‌شناسي ايشان، نقش اختيال در آفرينش قصه‌هاي انساني و توقف انسان مختال در مرتبه خيال(متخيله) و نيز دلايل احتياط در پرداختن به قصّه‌هاي غير‌برهاني از ديدگاه علامه جوادي احصاء شده و سپس به شيوه توصيفي-تحليلي و با رويكرد فلسفي، تبيين و بررسي شده‌است. خاستگاه قصّه‎هاي غير ‌برهاني، چيزي جز اختيال قوّه متخيّله نيست؛ تفصيل و تركيب،‌ كار اين قوّه است، لذا سامعين را نيز مختال مي‌كند؛ مختال- هرچند عاقل‌بالقوّه هست- به مرتبه فعليّت‌عقل نمي‌رسد، در حالي كه منزلت حقيقي انسان در حاكميّت عقل برهاني و تبعيّت از نقل معتبر است. در نتيجه، انسانِ سامع، تابع اختيال و انسان‌ ِمستمع، تابع عقل ‌‌برهاني است. انسان سامع، با وجود محدويّت ظرفيّت استعدادها، خود را به هر داستان و قصه‌اي مشغول مي‌كند، اما انسان مستمع، تابع عقل ‌برهاني و قصه‌هاي ‌الهي است؛ متخيله، آفريننده قصّه‌هاي غيرالهي است، اما قَصَص‌قرآني، برخاسته از اراده‌ الهي و صادق، حق، واقع‌نما و هدايت‎گر‌انسان در صراط مستقيم است؛ لذا‌ در ‌ابتدا، فطرت ‌مخاطب را با قصّه همراه مي‎كند و سپس متخيله او را در كوه طور به پرواز در مي‌آورد.