بافت موقعيتي و كاركردهاي تاريخ سيستان بر اساس نظريۀ هليدي

تاريخ سيستان متني از نيمۀ قرن پنجم است كه از نظر سبك نگارش به نثر مرسل و به دست مؤلّفي ناشناس نگاشته شده است. هليدي متن را داراي عناصر فرانقشي، زمينه و بافت موقعيتي و دربرگيرندۀ معاني تجربي، عاملان گفتمان و شيوۀ گفتمان مي‌داند و معتقد است كه متن بايد داراي آغاز، ميانه و انجام يا بافتار باشد. وي براي زبان كاركردها و نقش‌هاي هفت‎گانۀ تعاملي، تخيّلي، ابزاري، اكتشافي، نظارتي، اطلاع‎رساني (اظهاري) و عاطفي را در نظر گرفته است. هدف اصلي اين پژوهش، مشخص‌كردن قابليت اين نظريه براي تحليل تاريخ سيستان و نشان‌دادن عوامل فرانقشي و كاركرد‌‌هاي اين متن است. روش اين پژوهش توصيفي‌ـ‌‌تحليلي، به خوانشي نقش‌گرايانه از تاريخ سيستان، بر اساس نظريۀ هليدي، پرداخته است. يافته‌ها نشان مي‌دهد كه گفتمان آييني‌ـ‌ديني نگارندۀ تاريخ سيستان، عاملان اسطور‌هاي و فراواقعيتگراي متن و شيوۀ گفتمان مبتني بر پيونددادن تاريخ و اسطوره كه با تطبيق‌هاي شگرف فرهنگ ايراني و سامي (كيومرث=آدم ع) و انديشۀ برابري اجتماعي و شعوبي‌گري، پردازش شده‌اند، بافت موقعيتي و بخش‌هاي نانوشتۀ اين متن را مي‌سازند. در نتيجه، اين متن گزارشي، بافت موقعيتي و بافتار دارد و در كاركردهايش، كاركرد تخيلي و عاطفي در بيان شگفتي‌‌هاي سيستان و ارزشمندي آن ديده مي‌‌شود، ولي نقش‌هاي اطلاع‌رساني (توصيف‌ها) و ترغيبي زبان به ترتيب داراي بيشترين نمود هستند و كاركرد تعاملي (گفت‌وگوها) داراي كمترين نمود نسبت به ديگر كاركردها و نقش‌هاي زبان است.