در جست‌وجوي نشانه‌هاي «پير ما» در غزلي از حافظ

مضامين و تصاوير اشعار حافظ به همان ميزان كه برگرفته از سنت شعري پيش از خود است از شعر شاعران زمان خود نيز متأثر است. شناخت نظام حاكم بر تصويرهاي شعر قرن هشتم به ميزان زيادي در تحليل مضامين حافظ راهگشاي پژوهشگران است. داد و ستد شعري شاعران اين دوره به حدي است كه مي‌توان با رديابي مضامين و تصاوير مشترك شعري ايشان، مشخصه‌هاي اصلي شعر اين قرن را استخراج كرد. در ميان اين اشتراكات لفظي و معنوي، غزلي هم‌زمينه در ديوان خواجوي كرماني، سلمان ساوجي، ناصر بخارايي و حافظ شيرازي ديده مي‌شود كه با توجه به شباهت انكارناپذير مطلع آن‌ها، مي‌توان بحث‌هاي پژوهشگران را دربارۀ مدلول پير ما در ديوان حافظ، سامان داد. در اين تحقيق كه با روش توصيفي‌ـ‌تحليلي انجام شده است، براي معرفي دقيق‌تر چهرۀ پير ما، ابتدا سابقۀ آن در غزليات عطار كاويده شد و پس از استخراج مختصات پير ما در غزل عطار و ترسيم چهرۀ او، اين تصوير در شعر قرن هشتم با مقدمه‌اي بر گلشن راز شيخ محمود شبستري و با تمركز بر غزليات هم‌زمينۀ پير ما بررسي شد. بررسي نشان داد كه تطبيق چهرۀ پير ما با شخصيت تاريخي «حسين بن منصور حلاج» ناشي از كم‌التفاتي به سنت شعري قرن هشتم و روابط بيناذهني دخيل در خلق تصاوير شعري اين دوره است. بر اساس اصل گفت‌وگوي متن‌ها با يكديگر با شناخت و مطالعۀ دقيق ديوان شاعران هم‌عصر حافظ و نيز مفروض دانستن تأثيرپذيري و استفادۀ او از خلاقيت اين شاعران علاوه بر اين‌كه بسياري از ابهامات دربارۀ منابع مضامين حافظ برطرف مي‌شود، مي‌توان خلاقيت‌هاي حافظ را در سنجش با اين شاعران نيز كشف كرد.