بازخواني مؤلفه‌هاي گفتمان مدحي نظامي گنجوي در ديباچۀ اقبال‌نامه، بر بنياد نظريۀ فركلاف

اقبال‎نامه آخرين مثنوي نظامي گنجه‎اي است كه بخشي از ديباچه‎اش حاوي ستايش ممدوح است. نورمن فركلاف، زبان‎شناس انگليسي، از بنيان‎گذاران تحليل گفتمان انتقادي است. فركلاف براي تحليل متون، الگويي سه‎بُعدي پيشنهاد داده است: توصيف، تفسير و تبيين. هدف نهايي او، روشن‎ساختن ارتباط ميان متن، گفتماني كه متن در آن توليد مي‎شود و مناسبات قدرت و ايدئولوژي و هژموني است تا سرانجام مشخص شود كه متنْ گفتمان و ايدئولوژي مسلط را بازتوليد مي‎كند، به چالش مي‎كشد، يا تغيير مي‎دهد. پرسش اين است كه نظامي در مدح پادشاه، با گفتمان مسلط چه مواجهه‎اي داشته است؟ دريافتيم كه با وجود چندين گفتمان، گفتمان اشعري- صوفيانه، گفتمان اصلي است كه اگرچه گاهي به‎چالش كشيده مي‎شود، در مجموع نظامي آن را به نفع شاه و در جهت تداوم سلطه‎اش بازتوليد مي‎كند. شاعر در مشروعيت‎بخشي به ممدوح، به‌خوبي توانسته است از ظرفيت‎هاي واژگاني و دستور زباني -گزينش واژگان و تعبيرات خاص، حُسن تعبير، تقابل معنايي، وجه اخباري افعال، استفهام، جملات معلوم، ضماير و قيود- و اصول عقايد اشاعره بهره بگيرد.