تأثير موسيقي و پيوند و ارتباط آلات آن براي رسيدن به فنا في‌اللّه در ديوان شمس

مولانا از تأثير موسيقي در وصول به حق، بسيار بهره برده و بارها از آلات موسيقي در تشريح وادي فنا سود جسته و خود را بسانِ بسياري از آن آلات به همراه معشوق در آن مقامات ديده است. در اين جستار سعي بر آن است، با روشي توصيفي-تحليلي، گسترۀ فنا و پيوند و رابطۀ آن با سماع و آلات موسيقي و تأثير آن در احوال سالك، مورد بررسي و پژوهش قرار گيرد؛ بنابراين تحقيق حاضر به بيان تأثير موسيقي و ارتباط آلات آن در وصول به حق و فنا في اللّه در ديوان شمس مي‌پردازد، مولوي تقريرات متنوعي از آلات موسيقي را در اين عوالم، به ظهور آورده است. فنا به‌عنوان نهايت سير الي اللّه و غايت همت عارفان در ديوان شمس، تجلّي شگرف و شگفتي يافته است. در اين سير و سلوك، سماع نقشي اساسي داشته و موسيقي مناسب با آن از اهميت بالايي برخوردار است؛ ازاين‌رو در تصوف، موسيقي و آلات آن كاركردي شايسته و بايسته دارند و در عروج سالك به بلنداي عرفان، مؤثرند. آن‎چه در فنا براي سالك رخ مي‌دهد معمولاً غيرقابل‌توصيف است و زبان، توان بيان و پرداختن كامل بدان را ندارد. ناگزير مي‎توان از طريق وجد و سماع سالك كه با ناله و نواي سازها همراه مي‌شود، شمه‎اي از آن‎ها را درك و به نوشتار آورد.