تصحيح و تحليل رسالۀ موسيقي نظام‌الدين احمد گيلاني، حكيم‌الملك دربار قطب‌شاهيان هند

نظام‌الدين احمد گيلاني مشهور به حكيم‌الملك، حكيم قرن يازدهم هجري، از حلقه‌هاي پيوند فرهنگي ميان ايران و هند در دورۀ حكومت صفويان بر ايران و سلطنت سلسلۀ قطب‌شاهي در حيدرآباد دكن است. حكيم‌الملك در ميان آثار پرشمار خود در زمينه‌هاي مختلف علوم و فنون‌ كه عمدتاً در دوران خدمت نزد عبدالله قطب‌شاه نوشته شده، صاحب رساله‌اي موجز در باب موسيقي است كه تاكنون به چاپ و تصحيح انتقادي نرسيده است. در اين پژوهش، ضمن تحقيق دربارۀ حيات مؤلف اين اثر و تلاش براي رفع پاره‌اي ابهامات پيرامون او، متن رسالۀ يادشده از روي يكي از دو نسخۀ خطي موجود از آن، به روش تصحيح انتقادي متون و در قياس با متون منبع آن، ارائه و تحليل مي‌شود. تصويري از نسخه نيز پيوست مقاله است. مهم‌ترين مسئلۀ تحقيق اين است كه رسالۀ موجز گيلاني چه ويژگي‌ها و جايگاهي در سير مكتوبات موسيقايي فارسي دارد. نتيجه آنكه اين رساله، مانند بسياري ديگر از رسالات موسيقي اين دوره، عمدتاً حاوي مطالبي از آثار پيشينيان است؛ اما چگونگي گزينش مؤلف از بخش موسيقي جامع‌العلوم فخر رازي و رسالۀ كراميه از دورۀ سفره‌چي، خود به‌روشني نمودار گرايش تازۀ نويسندگان موسيقي اين دوره به موضوعات شبه‌علمي است كه با سنّت يوناني-عربي مكاتب اسكولاستيك و سيستماتيست در تئوري موسيقي فاصله دارد.