كاربست ساختارهاي استعاري مفهوم «عشق» در نهج‌البلاغه بر مبناي نظريۀ ليكاف و جانسون

از ديدگاه زبان‌شناسي شناختي، استعاره نه يك فرايند زباني صرف، بلكه با انديشه و تفكر انسان در پيوند است و از رهگذر آن مي‌توان با شيوۀ انديشۀ صاحب سخن آشنا شد. مهمترين كاركرد شناختي استعاره، فراهم ساختن درك يك مفهوم انتزاعي از طريق مفهومي ملموس‌تر است؛ از اين رو در تبيين مفاهيم عرفاني نقش بسزايي دارد. يكي از موضوعات مهم و اساسي در متون ديني مفهوم «عشق» است كه به دليل انتزاعي بودن در بيشتر مواقع در چارچوب استعاره‌هاي مفهومي بيان شده است. حضرت علي (ع) نيز در نهج‌البلاغه از اين هنرسازه به عنوان ابزاري براي درك مفاهيم انتزاعي استفاده كرده‌اند؛ به همين دليل پژوهش حاضر با اتخاذ رويكرد كيفي و روش توصيفي- تحليلي آن دسته از عبارات استعاري را كه دربردارندۀ مفهوم «عشق» هستند از خطبه‌هاي نهج‌البلاغه استخراج و بر اساس نظريۀ استعارۀ شناختي مورد تحليل و بررسي قرار داده است. استعارۀ مفهومي از جهات گوناگون دسته‌بندي شده‌اند كه در دستۀ اول، استعاره‌ها از نظر نقش، به ساختاري، هستي‌شناختي و جهتي و در دستۀ دوم، از نظر ماهيت به استعاره‌هاي گزاره‌اي، تصويري – طرح‌واره‌اي و تصويري مورد بررسي قرار مي گيرد. بنابر اين بررسي، نتايج تحقيق حاكي از آن است كه امام علي(ع) مفهوم انتزاعي «عشق» را در قالب استعاره‌هاي شناختي، طرح‌واره‌ها و حوزه‌هاي مقصد عيني و ملموس براي مخاطب قابل درك ساخته است. در استعاره‌هاي ساختاري با استفاده از حوزه‌هاي مبدأ «حجاب»، «بيماري»، «كالا» و «شيء» مفهوم عشق را براي مخاطب ترسيم كرده است. استعاره‌هاي هستي‌شناختي در تبيين مفهوم «عشق» و جملات دال بر آن تأثير بسزايي دارد؛ ايشان با شئ‌انگاري مفاهيم انتزاعي، سعي در تثبيت معناي آن در ذهن مخاطب دارد، گاه از  توصيف بهره مي گيرد و گاه به جان پنداري روي مي آورد. وي در مفهوم‌سازي «عشق» از طرح‌وارۀ حجمي استفاده نموده و محبت الهي نهادينه شده در وجود فرشتگان را به عنوان مظروف جام عشق معرفي كرده و در جايي ديگر مفهوم «هدايت» را همانند مكاني تصور نموده كه دروازه‌هاي آن براي ورود عاشقان باز است و افراد بايد از اين فرصت استفاده كنند و قبل از بسته شدن درگاه، وارد فضاي رحمت الهي شوند و در مسير هدايت قرار گيرند. امام (ع) در طرح‌وارۀ‌ حركتي، با استفاده از حركت كه از رفتارهاي عيني و اجتناب‌ناپذير هر شخص براي انجام امور روزانه است، به تبيين مفهوم «عشق» مي‌پردازد؛ بدين ترتيب كه با تصويرسازي «خداوند» در قالب مكان، عاشقان وصال حق را از طريق جهاد و مبارزه كه وسيله‌اي براي رسيدن به معبود واقعي است، تشويق به گام برداشتن و حركت در مسير رستگاري مي‌كند.