رويكرد زايايي و محدوديت‌هاي آن در فرايندهاي واژه‌سازي در واژگان و اصطلاحات قرآني

اصطلاح «زايايي»براي اولين بار توسط دنيس (1838) مورد استفاده قرار گرفت. او زايايي را معادل«زنده بودن» به‌كار برد. يسپرسن (1942)، دارمستتر ، گريم  و ديگران نيز زايايي را با همين مفهوم به كار برده‌اند. بر مبناي اصول و مفاهيم زايايي، توليد و تحول واژگان به صورت ساخت هاي هدفمند طي مراحل خاصي صورت مي ‌گيرد. موضوع زايايي، مسئله همه يا هيچ نيست، بلكه فرايندي است با دو مشخصه اصلي: درجه پذيري و تحول در طول زمان كه در اجراي فرايندهاي آن گاهي محدوديت هاي خاصي روي مي ‌دهد و از توليد واژگان جديد جلوگيري مي ‌نمايد. در اين پژوهش، فرايندهاي واژه سازي در ساخت واژگان و اصطلاحات قرآني بر مبناي اصول زبان شناسي و در چارچوب نظريات زايايي مورد مطالعه و دقت نظر قرار گرفت. در رويكرد زايايي در رابطه با سطوح مختلف فرايندهاي واژه سازي، قواعد، محدوديت‌ها و موانعي حاكم است. از دسته محدوديت هاي حاكم بر زبان ها در توليد يا بروزرساني واژگان يك زبان، مي توان به محدوديت هاي «معنايي، آوايي، صرفي، نحوي، زيبايي‌شناختي، دلايل تاريخي و عوامل برون زباني» اشاره كرد. محدوديت هاي معنايي به سبب وجود بار معنايي منفي، مانع استعمال واژه مي گردد وگاهي وجود يك وام واژه مانع از توليد واژه جديدي با همان معنا يا كاربرد شود و از ديگر موارد مي توان توسيع معنايي در مفاهيم واژگاني را عنوان كرد. محدوديت هاي آوايي و فرايندهاي آن در حوزه تجويد، اعلال و بلاغت در زبان قرآن به وفور يافت مي شود. بر اساس روابط هم نشيني واجي و مشخصه هاي همگوني، و رعايت اين فرايند آوايي، حس زيبايي‌شناختي و شبكه مفهومي خاص در كلام متبادر مي ‌گردد. ساخت صرفي پايه حداقل به سه روش براي وندافزايي محدوديت ايجاد مي ‌كند؛ ممكن است پايه به طبقه صرفي خاصي متعلق باشد گاه وندافزايي منوط به اين است كه آيا پايه قبلاً مورد وندافزايي قرار گرفته است و سوم اينكه ساخت صرفي پايه، استحقاق وندافزايي دارد. بنا بر محدوديت هاي نحوي، وندهاي اشتقاقي فقط به پايه هاي معيني متصل مي شوند. بعضي از تغييرات واژگاني دلايل تاريخي دارند؛ تغيير ساختارهاي اجتماعي و فرهنگي كه سبب تغيير و تحول در واژگان و يا سبب ايجاد محدوديت در آنها مي گردند. يكي ديگر از مهمترين عواملي كه در همه زبان ها مانع واژه سازي مي شود، وام گيري بسيار گسترده از زبان ديگر باشد. به سبب همين محدوديت ها است كه گاهي با يك سري مفاهيم و اصطلاحات خاصي در زبان قرآن روبرو شده كه با آنچه ميان قوم عرب آن ديار رايج بود، كم و بيش تفاوت دارد. همين امر سبب شده است تا واژه شناسان در پي جستجوي ريشه و يا تحولات حاكم بر آن واژگان برآيند.