بازخواني انتقادي سبب نزول مشهور آيه 41 مائده

آيه41 سوره مائده كه با هدف تسلي دادن به پيامبر(ص) نازل شده، كنش مزورانه تعدادي از منافقان و يهوديان را به تصوير مي‌كشد كه به منظور جاسوسي و به تحريك عده‌اي ديگر نزد آن حضرت مي‌آمدند با اين پيش‌فرض كه اگر پيامبر(ص) به نفع آنها داوري كرد بپذيرند و گرنه روي برگردانند (يَقُولُونَ إِنْ أُوتيتُمْ هذا فَخُذُوهُ وَ إِنْ لَمْ تُؤْتَوْهُ فَاحْذَرُوا). ابهام موجود در مشاراليه «هذا» مفسران را بر آن داشته تا براي آن در قالب سبب نزول مصداق‌يابي نمايند. در اين ميان مهمترين و مشهورترين روايتي كه در سبب نزول بدان پرداخته­اند موضوع رجم دو يهودي به خاطر ارتكاب زناي محصنه است. از اينجا سؤال اصلي پژوهش رخ مي‌نمايد كه سبب نزول مشهور تا چه ميزان از قرائن صحت برخوردار بوده و آيا مي­توان انديشه تفسيري را بر آن بنا نهاد؟ با توجه به اهميت موضوع رجم و پيامدهاي فقهي آن؛ پژوهش حاضر با تكيه بر روش كتابخانه‌اي، به تحليل و بررسي روايت مزبور در منابع روايي و تفسيري فريقين پرداخته و چالش‌هاي آن را برشمرده است. يافته‌هاي پژوهش نشان مي‌دهد كه جزء‌نگري برخي مفسران، مجال را از ساير ساختارهاي تفسيري همسو و كاملاً مرتبط با محتواي آيه، گرفته است. اين در حالي است كه روايت مزبور به دليل اضطراب در متن؛ اختلاف با ديگر روايات سبب نزول آيه؛ تعارض با قرآن ؛ تنافي با تاريخ مسلم و عدم هماهنگي كامل با سياق، نمي‌تواند سبب نزول قطعي آيه باشد. در مقابل روايتي كه سبب نزول آيه را موضوع قصاص و ديه مي‌داند از جهاتي ترجيح مي‌يابد كه به عنوان سبب نزول واقعي‌تر نتيجه‌گيري شده است.