نقد نظريه توحيد و عرفان زرتشتي و نسبت آن با توحيد و عرفان اسلامي

بحث بر سر مسئله عرفاني بودن يا نبودن آموزه‌هاي زرتشت و ديانت زرتشتي در ميان محققان اديان ايران باستان بحثي پرمناقشه و اختلاف‌زا بوده است. برخي از پژوهشگران، اعم از ايراني و بسيار كمتر غيرايراني، به عرفاني بودن تعاليم زرتشت و دين زرتشتي باور دارند. اينان به تفاسيري عرفاني و باطني از اوستا (به‌ويژه گاهان) و ساير متون زرتشتي قائل‌اند و دنباله اين نگاه عرفاني زرتشتي را در آثار مشاهير و بزرگاني چون فردوسي، شيخ اشراق، مولوي و... پي گرفته‌اند. در اين نوشتار با به‌كارگيري روش توصيفي ـ تحليلي، ابتدا به ذكر ادعاي ايشان و دلايلشان پرداخته مي‌شود؛ سپس با استناد به متن اوستا و آراي پژوهشگران مطرح، اين ديدگاه كه ديانت زرتشتي داراي مباني عرفاني و توحيدي‌‌ در ساحت خداشناسي و كيهان‌شناسي است، نقد و رد مي‌شود؛ سپس با تحليل‌هايي نشان داده مي‌شود كه اين دين در حيطه عرفان عملي نيز فاقد عناصر عرفاني است. طبعاً با رد توحيدي و عرفاني بودن دين زرتشت، نسبت آن با عرفان و توحيدِ اسلامي نيز از نوع تضاد خواهد بود.