كمال عقل عملي به مثابه مقوِّم سعادت نهايي انسان از ديدگاه حكمت متعاليه

آيا غايت عقل عملي، مقوِّم سعادت نهايي است يا زمينه­ساز آن؟ فيلسوفان اسلامي از ديرباز در مورد اين پرسش، كمال و سعادت نهايي و برتر انسان را متشكل از كمال عقل نظري (نوعي شناخت) دانسته­اند و غايت عقل عملي را زمينه­ساز حصول چنان سعادتي شمرده­اند. ملاصدرا طبق اين ديدگاه مشهور، كمال عقل عملي را در ابتدا، نوعي زمينه­سازِ سلبي -يعني رافع موانع- در راستاي حصول كمال عقل نظري يا همان سعادت برتر و نهايي قلمداد مي­كند كه چنين نتيجه مي­دهد كه وي عقل عملي را در مراتب صعودي انسان به­ويژه پس از مرگ همراه انسان نمي­داند. اما با توجه به مباني وي در باب نفس، نمي­توان مبناي مشهور يادشده را خالي از تضاد با مباني اخير وي در باب نفس دانست؛ از اين رو ملاصدرا مبناي مشهور يادشده را به نظريه­اي ديگر تحويل مي­بَرَد و به‌نوعي از آن عدول مي­كند. وي در اين ديدگاه جديد، رفع تعلق نفس به جسمانيات را نه به معناي سلبيِ محض بلكه به معنايي كه باطن آن ثبوتي است، اخذ نموده، مراتب تجردي و عقلي عروج نفس را مقامِ جمعي استعلاييِ همه قوايي تلقي مي­كند كه به نظر مي­رسد با استكمال نفس، از آنها رفع تعلق شده است. وي در ديدگاهي كامل‌تر، غايت نهايي نفس را مقام جمع و بالاتر از آن، فنا مي­شمرد كه در آن مرتبه، همه قواي نفس كاملاً متحد و همگي فاني در ذات حق‌اند و حتي دوگانگي‌اي كه در نظر دوم ميان عقل عملي و نظري وجود داشت، در اين مرتبه از بين مي­رود و نفس همان گونه و از همان حيث كه عالم است، قادر و فاعل است يا هر دو جهت به وزان فناي ذات نفس در ذات حق، فاني‌اند.