تحليل ساز و كارها و اقدامات رسول اكرم (ص) در جايگزيني آموزه‌هاي اقتصادي اسلام: رويكرد نهادگرايي جديد

بررسي شواهد و قراين تاريخي نشان مي‌دهد با وجود رفتارها و معاملات اقتصادي مختلف در جامعه‌ عرب پيش ‌از اسلام؛ جامعه‌ مزبور از سلامت اقتصادي لازم برخوردار نبود و زمينه‌هاي دو قشري ‌شدن فقير و غني را فراهم آورده بود. اين امر، جامعه را از توازن اقتصادي دور كرده بود. درمقابل، رويكرد سيره‌ نبوي به ارائه‌ الگوي درستي از اقتصاد، نيازمند ارائه، تعريف و كوشش براي جايگزيني آموزه‌هاي اقتصادي مبتني بر مباني اسلامي به‌جاي مباني و رفتارهاي برگرفته از انديشه‌ جاهلي بود. پژوهش حاضر مي‌كوشد با بهره‌گيري از روش تحليل مضمون و نيز با استفاده از تعاريف موجود در رويكرد نهادگرايي جديد در علم اقتصاد، به شاكله و منطق كلّي اقدامات پيامبر در مسير تغيير و همسوسازي نگرش و رفتار افراد و درنهايت، نهادينه‌سازي آموزه‌هاي اقتصادي اسلام دست يابد و به اين پرسش پاسخ دهد كه پيامبر(ص) چگونه نگرش و رفتار مبتني بر نظام جاهلي درباره‌ مسائل اقتصادي را به نگرش و رفتار اسلامي تغيير دادند؟ از پژوهش انجام‌شده بر مي‌آيد كه پيامبر(ص) پس از طرح و جايگزيني مهم‌ترين مباني انديشه‌ اسلام از قبيل توحيد و معاد كه بسان پيش‌رانه‌ها و بازدارنده‌هاي قوي متناسب با شرايط عمل مي‌كردند، به‌جاي مباني انديشه‌اي رايج در جامعه‌ عرب آن روز چون شرك، بت‌پرستي و انكار معاد؛ با طرح آموزه‌هاي اقتصادي اسلام در قالب نهادهاي رسمي از قبيل نهاد مالكيت و نهاد لاضرر، و نيز نهادهاي غيررسمي همچون نهاد قرارداد و نيز بهره‌گيري از ظرفيت‌هاي اجرايي مانند استفاده از ظرفيت نهاد مسجد و نظارت بر نظام اجرايي سعي در تغيير، هماهنگ‌سازي و همسوسازي نگرشي و رفتاري مردم با نگرش و رفتار اقتصادي اسلام داشتند. اين امر در قالب ساختار نهادي، مي‌تواند نقش مؤثري در استقرار كنش‌ها و كاركردهاي اساسي اقتصاد اسلامي در جامعه اسلامي داشته باشد.