تأملي كثرت‌گرايانه بر مفهوم كاتارسيس ارسطويي

كاتارسيس يكي از مناقشه‌برانگيزترين ايده‌هاي مطرح شده در قلمرو زيبايي‌شناسي و فلسفه هنر است. فقدان تعريف دقيق ارسطو در فن شعر از اين مفهوم، يكي از دلايل ابهام آن است. همين مسئله باعث شده منتقدان و فلاسفه درباره اين ايده گمانه‌زني كنند و تفاسيري مختلف از آن ارائه دهند. در اين مقاله تلاش خواهيم كرد به شاخص‌ترين تعابيري كه از اين ايده به دست آمده بپردازيم. از اين منظر، سه تفسير شاخص ارائه شده از اين ايده در سه قلمرو مختلف اخلاقي (تزكيه)، روان‌شناختي (پالايش) و معرفتي (شفافيت) را از نظر خواهيم گذارند و به‌موازات آن تلاش مي‌كنيم به نسبت اين ايده با ساير مفاهيم زيبايي‌شناختي، ازجمله لذت تراژيك، نقص تراژيك و معرفت تراژيك نيز بپردازيم. همچنين آراي برخي از فلاسفه، همچون نيچه و هيوم را كه دغدغۀ تراژدي داشته و در باب آن قلم‌فرسايي كرده‌اند ـ‌به‌ويژه آن فرازهايي كه به تقويم مفهوم كاتارسيس همت گمارده‌اند‌ـ را از نظر خواهيم گذراند. در نهايت، نشان خواهيم داد كه ايده كاتارسيس، ايده‌اي واجد تكينگي و كثرت‌مندي است كه قابل تقليل به مفاهيم انتزاعي انديشه نبوده و در قالب يك كلان‌روايت خاص، قابل حصر نيست، بلكه به‌فراخور چشم‌اندازي كه از آن نگريسته مي‌شود يا زمينه‌اي كه در آن به‌كار مي‌رود، معنا و خويش‌كاري خاص خود را پيدا مي‌كند.