چيستي بناي عقلا

چيستي بناي عقلا

بناي عقلا يكي از مفاهيم كليدي در بسياري از مباحث فقهي و اصولي است. فقها در موارد متعددي از اين واژه سخن به ميان آورده و به بحث پيرامون آن پرداخته‌اند كه پرسش از اعتبار شرعي سيره‌هاي عقلايي ازآن جمله است. عبارات و درك متفاوت علما از اين مفهوم و فقدان تلقي واحد ازيك سو و نزديكي و مشابهت بناي عقلا بامفاهيمي چون عرف، عادت، اجماع، سيره‌ي مسلمين يا سيره‌ي متشرعه و حتي عقل و دليل عقلي ازسوي ديگر تاجايي كه گاه با برخي از اين مفاهيم يكسان و مترادف پنداشته شده‌اند، موجب بروز آشفتگي و پيچيدگي در كلام انديشمندان شده و هرگونه تحقيق و پژوهشي را در اين خصوص با مشكلات جدي مواجه مي‌كند. در اين نوشتار به دو نگرش در ارتباط با چيستي بناي عقلا اشاره شده است. ديدگاه اول صرفاً روش عمومي خردمندان در همه‌ي زمآنها و مكآنها را از مصاديق سيره‌ي عقلا دانسته و عنصر عموميّت و فراگيري را از اركان آن به حساب مي‌آورد.درحالي كه درديدگاه دوم و با توسعه در مفهوم بناي عقلا، برخي از روش‌هاي جاري در زندگي خردمندان هم كه از ويژگي هميشگي و همه جايي بودن برخوردار نيستند، به شرط دارا بودن عناصر و اركان لازم، از بناهاي عقلايي به حساب مي‌آيند. بناهاي عقلايي داراي سه ركن اساسي بوده و به نوبه‌ي خود و از جهات متفاوتي به انواعي تقسيم مي‌شوند. اين اركان عبارتند از استناد به عقل، عدم اختصاص به نژاد يا زبان يا دين خاص، فقدان رويه‌ي عقلايي مخالف با آن