جستاري در حقايق‌التفسير و رويكرد تاويلي آن

حقايق‌التفسير يكي از كهن‌ترين تفاسير عرفاني محسوب مي‌شود. اين تفسير مجموعه‌اي فراهم آمده از تفاسير امام صادق(ع)، تفسيرابن عطاي، تفسير ابوالحسين نوري و تفسير حسين بن منصور حلاج است. انتساب بخش مربوط به تفسير امام صادق (ع) به امام با بررسي‌هاي سندي و محتوايي مورد ترديد جدي است. اما در عين حال فرازهايي از تفسير ايشان در برخي متون معتبر حديثي شيعي ديده مي‌شود. روايات تفسيري امام صادق (ع) يا اقوال بزرگان صوفي است كه به امام(ع) نسبت يافته يا در اصل رواياتي از امام بوده اما درميان صوفيان اندك اندك چهره ديگري به خود گرفته است. با توجه به اينكه سلمي ازسرآمدان تصوف در قرن چهارم و پنجم هجري است؛ و شاگرداني نظير قشيري و ثعلبي ازمكتب او بهره‌ها برده‌اند، اين تفسير را به قصد تطبيق و تاييد اصول و مباني تصوف سير و سلوكي ازتفاسير فوق فراهم آورده است. تاويل‌هاي اين تفسير با تاويل‌هاي باطنيه متفاوت است و تلاش شده تا تا ويل‌هاي آن دست آويزي براي نفي معاني ظاهري قرآن نباشد و لذا نظر كساني مانند ذهبي و سيوطي دريكسان انگاري اين تفسير با تفاسير باطني محض استوار نيست.