سير تحول خوانش تفسير به راي در پنج سده نخست هجري

يكي از راه‌هاي درك مفهوم متون تاريخي از جمله نصوص احاديث تفسير به راي، بررسي دريافت مخاطبان اين متون از آنها مي‌باشد. اين مقاله قصد دارد با استخراج نوع نگاه مسلمانان سده‌هاي نخست به‌ مقوله تفسير به راي و ارايه يك سير تاريخي از روند تحول آن، زمينه دستيابي به معنا و مقصود اصلي احاديث تفسير به راي را هموار‌تر كند. در سده نخست هجري، صحابه و تابعان هر نوع بيان قرآني را كه بر اساس اثر سلف صالح نباشد تفسير به راي مي‌دانستند و با اعتقاد به اينكه فعاليت تفسيري آنها براساس راي نيست عملا به شكل گسترده‌اي قرآن را تفسير كردند. در سده دوم هجري، با ترديد در آلوده نبودن ميراث تفسيري سده نخست به راي‌گرايي، جبهه‌گيري‌ها و اتهامات آغاز مي‌شود. اين روند در سده سوم هجري تقويت مي‌شود. در سده چهارم هجري، نخستين تلاش‌ها براي ارايه خوانشي جديد از تفسير به راي‌ شكل مي‌گيرد و پس از مستدل شدن آن در قرن پنجم، در اواخر همين سده خوانش جديد به عنوان يك تلقي جديد از تفسير به راي در سنت تفسيري جامعه مسلمانان نهادينه مي‌شود.