اخلاق فردي و اجتماعي در «صفوه‌الصفا»

نوشته حاضر به شيوه تحليل محتوايي در صدد پاسخ به اين پرسش است كه شيخ صفي با كداميك از تعاليم اخلاق عارفانه توانست حوزه وسيعي از ممالك اسلامي و غير اسلامي را تحت نفوذ تعليمات خود قرار دهد؟ شيخ صفي به عنوان عارف واصل، به اهميت تربيت و مهار نفس در اخلاق فردي توجه دارد و خطر آن را براي مريدان تشريح مي‌كند. از ديدگاه شيخ صفي سالك بايد با جهاد اكبر، سرزمين درون را از ماسوي الله پيراسته سازد، خودمحوري را به خدامحوري مبدّل كند و به جاي آن كه بندگي نفس كند، خداوند نفس شود. از ديدگاه شيخ صفي، سلاح‌هاي مبارزه با اغراض و صفات نفساني ذكر و مجاهدت و رياضت است. وي به طهارت باطن و تزكيه قلب از طريق نگهداشت جوارح اهميت مي‌دهد و در اخلاق اجتماعي نيز- برخلاف نقدهايي كه در اين باره نسبت به صوفيه شده است- خانواده‌اي موفق است؛ وي همچنين خانواده و مردم را به علت اهتمام به امور اخروي ترك نگفته؛ بلكه مشاغل اجتماعي و كسب و كار سرلوحه زندگي او بوده است.