بررسي ديدگاه ابن عربي و عطار در مساله فنا و بقا

Study of Ibn Arabiʹʹs and Attarʹʹs Viewpoints on Fatality and Survival

فنا و بقا از بهترين مراحل سير و سلوك عرفاني است كه در اكثر آثار شعرا و عرفا به گونه‌هاي مختلف تبيين شده است. در اين ميان محيي‌الدين ابن‌عربي و عطار از جمله نويسندگان و شاعراني هستند كه اين موضوع را به گونه‌اي صريح در آثارشان منعكس كرده‌اند. حاصل اين تحقيق اين است كه در نزد ابن عربي فنا امري نسبي است. «فنا» نيست شدن از مرتبه ناقص است كه ملازم با بقا در مرتبه كامل است. بنابراين چيزي كه فاني مي‌شود غير حق است و آنچه باقي مي‌ماند تجلي حق است. وي فنا و بقا را جز نسبت‌هايي كه به حق و خلق اضافه شده‌اند نمي‌داند؛ يعني فنا را نسبت انسان به عالم و ماسوي الله و بقا را نسبت انسان به حق مي‌داند و اين موضوع را مرتبط با اعيان ثابته دانسته و در نهايت با تبيين مساله بقا موضوع را به وحدت وجود ربط مي‌دهد. اما در نظر عطار؛ فنا، قطع تعلقات دنيوي و اخروي، جانبازي در راه معشوق و غيبت از خلق مي‌باشد و هر دو آن‌ها قايل به اين مساله‌اند كه فنا داراي سه مرتبه است و... عطار نيز مساله فنا را چون ابن عربي به وحدت وجود ربط موضوعي مي‌دهد.