هوش سازماني: تلاقي سه ديدگاه معرفت شناختي و ارايه‌ي ديدگاهي جامع

سال‌هاست كه هوش يكي از مسايل مبحث‌برانگيز در روان‌شناسي بوده است و به دليل ابهام و پيچيدگي، مطالعات گسترده‌اي را در قرن اخير به خود اختصاص داده است. بسياري از تحقيقات در اين رشته بر تعريف هوش و دسته‌اي ديگر بر سنجش و اندازه‌گيري آن در سطح فردي متمركز بوده است. از آغاز اين قرن، چالش‌هايي مانند جهاني‌شدن، نياز روزافزون براي يادگيري بلندمدت و تغييرات سريع و شديد در فناوري‌هاي اطلاعات و ارتباطات باعث به وجود آمدن محيطي پيچيده و متغير براي سازمان‌ها و كسب‌وكار شده است. اين امر موجب شده تا «هوش»، خارج از رشته‌ي روان‌شناسي شناختي و فردي، در زمينه‌هاي ديگري از جمله ادبيات توسعه‌ي سازمان و مديريت توجه زيادي را به خود جلب كند و مفهوم هوش سازماني شكل گيرد. با ظهور اين مفهوم، تحقيقات بسياري در جهت تبيين و عملياتي‌كردن آن متمركز شده و اين پديده را از ديدگاه‌هاي معرفت‌شناختي گوناگون بررسي كرده است. هر ديدگاه به روش‌هاي متفاوت، به اين پديده‌ي پيچيده اشاره دارد و هر كدام بخشي از توانايي‌هاي آن را آشكار كرده‌اند. در اين مقاله سعي شده است، با توجه به تلاقي اين ديدگاه‌ها، ديدگاهي جامع‌تر از هوش سازماني ارايه شود. روش تحقيق در اين مقاله مرور مقالات گوناگون در زمينه‌ي هوش سازماني، تجزيه و تحليل هركدام از ديدگاه‌هاي معرفت‌شناختي درباره‌ي اين مفهوم -شامل ديدگاه شناختي، رفتاري و اجتماعي/ عاطفي- و ارايه‌ي ديدگاهي جامع است. در اين مقاله، پس از تشريح هر يك از ديدگاه‌هاي ذكر شده، ابعاد هوش سازماني از هر ديدگاه در قالب شكل نشان داده شده و سپس از پيوند مولفه‌هاي اين سه ديدگاه، الگويي جامع‌تر ارايه شده است كه همه‌ي امكانات ذكر شده در سه ديدگاه را شامل مي‌شود. به‌علاوه نقش تعاملات متقابل بين ساختار سازماني و عوامل انساني در سازمان نيز به عنوان عامل تاثيرگذار بر ارتقاي اين مفهوم تبيين شده است.