فناي صفاتي از ديدگاه مولانا و مايستراكهارت

بعد وجودشناختي و معرفت شناختي الهيات سلبي در آثار عارفان اديان و سنت هاي گوناگون عرفاني بر دو ركن استوار است: خدا و نفس. در الهيات يا يزدان شناسي سلبي، چنان‌كه از عنوان آن نيز پيداست، تاكيد عارفان بر جنبه هاي ناشناختني و ناگفتني خداوند يا به تعبير ديگر سخن از ذات خداست. از ذات ناشناختني و ناگفتني خدا با تعابيري استعاري نظير تهيا، واحه، عدم يا نيستي و بي نام ياد مي شود. اما در آثار برخي عارفان سده هاي ميانه ي مسيحي، هم چون مايستر اكهارت، و نيز برخي از عارفان قدر اوّل عرفان اسلامي، همچون مولانا و شمس تبريزي، در پاره اي فقرات تاكيد و تكيه از ذات خدا به سوي ذات نفس ميل مي كند. در آثار مولانا و اكهارت، از ذات نفس با تعابيري نظير وحدت، بساطت، تاريكي و تهيا ياد مي شود. برخي صاحب نظران نظير دنيس ترنر، از اين چرخش و اين ويژگي ها بر وزان الهيات سلبي يا يزدان شناسي سلبي، از تعبير انسان شناسي سلبي سود برده اند. در اين جستار، ما بحث از اين چرخش نگاه و ويژگي هاي پيش گفته را ذيل تعبير فناي صفاتي بررسي مي كنيم. در ادامه، نخست مهم ترين مقومات و بنيادهاي اخلاقي فناي صفاتي در آثار مولانا و اكهارت را بر مي رسيم و سپس به دو پيامد از مهم ترين پيامدهاي پارسايانه ي فناي صفاتي، يعني فقر و تبتل (انقطاع)، در آثار اين دو عارف مي پردازيم. فقر آموزه اي است كه در آثار هر دو عارف، به وضوح و به كرات، ديده مي شود اما تبتل از مختصات و شايد از ابداعات نظام انديشگي و ساختار الهياتي آثار مايستر اكهارت باشد.