تاملاتي پيرامون دلايل مخالفت غزالي با فلسفه يا فلاسفه

پيرامون مخالفت غزالي با فلسفه يا فلاسفه، هم از طرف خود غزالي و موافقانش و هم از طرف مخالفان او، انگيزه هاي مختلفي بيان شده است. غزالي و موافقان او، آنگونه وانمود ميكنند كه او صرفاً با انگيزه ديني و شرعي و براي رضاي حق، به مخالفت و در نهايت تكفير فلاسفه اقدام كرده است؛ هر چند برخي مخالفان بر اين انگيزه صحه گذاشته اند، ليكن مورد وفاق همه نيست و مخالفان معتقدند: اولاً، دين با فلسفه ـ بمعناي متعارف بين مسلمين ـ سر ناسازگاري ندارد كه غزالي براي دفاع از دين، فلاسفه را تكفير كند. ثانياً، اين انگيزه تنها انگيزه غزالي در مخالفت با فلسفه نيست، بلكه ـ چنانكه برخي مخالفان معتدلتر غزالي معتقدند ـ انگيزه هاي سياسي هم بيتاثير نبوده و حتي، برخي، بكارگيري انگيزه هاي ديني و منطقي عقلي را ابزاري براي رسيدن به قدرت و كامجوييهاي سياسي دانسته اند. علاوه برانگيزه هاي فوق، بسياري از مخالفان، از آنجاييكه مخالفتهاي غزالي را بي ارتباط با دين و منطق و عقل دانسته اند، انگيزه هاي روانشناختي تربيتي را نيز دخالت داده و معتقدند كه اگر غزالي نزد استاد، فلسفه را تلمذ ميكرد، شايد به وادي مخالفت نمي افتاد. مدعاي اين پژوهش آن است كه گرچه انگيزه هاي ديني و شرعي در اولويت است، اما براساس مباني مورد قبول خود غزالي، راههاي ديگري بجز تكفير براي مخالفت با فلاسفه وجود داشت كه او آن راهها را طي نكرد.