نگاهي به مفهوم عرفاني «فتوح» نزد صوفيه

در بينش صوفيه، اصطلاح «فتوح» دو بارِ معنايي متفاوت دارد: يكي نذر و نيازي بوده كه مردم به خانقاه تقديم مي‌كردند و اين گونه نذورات، اگرچه مسبّب گشايش هزينه‌هاي خانقاه بود، و البتّه به جاي خود ارزشمند، امّا از طرف ديگر گه گاه اين «فتوح دنيوي» تن پروري و سو استفاده برخي از صوفيان را در پي داشت. دومين معنا –كه در اين مقاله مورد نظر است- گشايش‌هاي روحاني و معنوي عارف است كه سالك عارف به مدد اين گشايش‌هاي ربّاني و انوار الهي به «غيب عالم» و«عالم غيب» دست مي‌يابد. چنين فتوحاتي كه البتّه از «غيب» بر «قلب» عارف وارد مي‌شود، مزيد يقين وي مي‌گردد و بر صدق مجاهده و معامله وي مي‌افزايد. بدون شك اين فتوحات و واردات كه از درياي لطف و فضل الهي سرچشمه مي‌گيرند، نصيب اوليا و پاكاني مي‌شود كه يك عمر به پاسباني و مراقبت «دل» پرداخته‌ و چنگ در عروه وثقاي دين زده و لحظه‌اي از «او» غايب نبوده‌اند. تفصيل مطالب مذكور و برخي ديگر از نكات و جزييات مربوط به فتوح در شش بخش الف)مفهوم لغوي فتوح (فتوح دنيوي)، ب)مفهوم عرفاني فتوح، ج)قلب و فتوح، د)ترادف معنايي فتوح با الهام و وارد و فراست، ه) تمايز معنايي فتوح با الهام و وارد و فراست، و)اقسام فتوح بررسي شده است.