تدابير روحانيان زردشتي براي مقابله با تغيير دين به‌دينان

Devises of Zoroastrian Priests to prevent Zoroastrians’ conversion to Islam

پژوهش حاضر با تكيه بر اسناد و متون تاريخي؛ به‌ويژه متون زردشتي كه عمدتاً در سده سوم و چهارم هجري تدوين شده‌ و صبغه ديني دارند، به بررسي تدابيري مي‌پردازد كه روحانيت زردشتي پس از سقوط شاهنشاهي ساساني، براي حفظ و بقاي جامعه زردشتي و ممانعت از تغييرِ دين روزافزون به‌دينان انديشيدند. اين تدابير را، كه مبتني بر سنت‌هاي كهن بودند، مي‌توان به چهار دسته اصلي تقسيم كرد: الف) مجازات و فشارهاي اقتصادي؛ ب) مشوق‌هاي اقتصادي؛ ج) انزواي خودخواسته؛ د) ترويج ادبيات نجات‌بخشي. هيچ‌يك از اين تدابير مانع از گروش روزافزون زردشتيان به اسلام نشد؛ ضمن اين‌كه گاه اين تدابير نتيجه معكوس داشت و عملاً منجر به تشديد فشارهاي وارده بر به‌دينان شد، به‌ويژه هنگامي كه اسلام در ايران كاملاً تثبيت شد و زردشتيان در اقليت قرار گرفتند، و سرعت گروش به‌دينان به اسلام افزايش يافت. ادبيات نجات‌بخشي، كه برآمده از شرايط دشوار زردشتيان در روزگاري بود به‌صورت اقليتي كوچك در دل جامعه بزرگ اسلامي مي‌زيستند، تنها عاملي بود كه اميد را در دل اندك زردشتيان باقي‌مانده روشن نگاه مي‌داشت و ايشان را به پايداري بر به‌ديني ترغيب مي‌كرد.