بررسي عناصر زمينه‌گرا (حالي- مقالي) در گفتمان ني‌نامه

Deixis Analysis in Discourse of Ney-Nameh

يكي از مراحل تكوين علم زبان‌شناسي مرحله گفتمان است كه بر مبناي آن،‌ زبان‌شناسان جايگاه ويژه‌اي براي گفته‌پرداز در نظر مي‌گيرند. در اين چارچوب جديد زباني،‌ شاخص‌هاي فردي دخيل در توليد آثار زباني،‌ به‌عنوان عناصري مهم و تعيين‌كننده به حوزه مطالعات زبان راه مي‌يابند. البته اين مبحث در تاريخ بلاغت اسلامي، موضوعي دامنه‌دار است كه از كشاكش ميان دو علم نحو و معاني بر‌مي‌خيزد. علماي نحو به سياق داخلي و مقالي كلام و مطابقت تركيب اجزاي آن با اصول دستوري توجه كرده‌اند، در حالي‌كه علماي بلاغت، خواص و اغراض نهفته در اين تركيبات را با مطابقت دادن آن با زمينه و سياق بيروني كلام (مقام) بازكاويدند. در اين بين، عده‌اي نيز توانستند مقال و مقام را (توامان) مورد توجه قرار دهند و ضمن رعايت اصول و قوانين نحوي، از آن در اندازه‌گيري ميزان عدول از اصل تركيب اجزاي كلام و تبيين معاني و اغراض ثانوي جملات بهره گيرند. در اين مقاله قصد داريم با تبيين و تحليل پاره‌اي از عناصر زمينه‌گراي حاضر در گفتمان ني‌نامه،‌ از جمله ضماير شخصي،‌ اشاره و عناصر زماني و با طرح مسيله قبض و بسط كلامي، نخست جايگاه و اهميت گفته‌پرداز را در اين منظومه نشان دهيم و سپس از طريق همين مولفه‌ها،‌ نيت گوينده را در سازمان دادن به ساز‌‌كارهاي خوانندگان شفاف‌تر كنيم. اساساً پرسش اصلي تحقيق اين است كه آيا مي‌توان با كمك عناصر زمينه‌گرا از سطح جمله فاصله گرفت تا از دورنمايي كامل‌تر از جمله به اغراض ثانويه متن نظر انداخت و سرانجام، از آن براي سنجش مطابقت مقال و مقام ياري گرفت؟

One of the stages in the contemporary linguistics, based on which the linguists recognize a special position for speaker, is the “discourse analysis”. In this innovative linguistic perspective, the individual indicator, which influence on producing the texts, constitutes a new area in pragmalinguistic researches. Though we can pursue the history of acquaintance of linguistics with deixis in the rhetorical tradition of Islam, where the term appears by means of struggling, which arises from the process between grammar and rhetoric. Islamic grammarians are interested into internal context (co-text) & ask if there is a cohesion between the propositional members of the text and its external context (context of situation). Whereas, the rhetoricians study about the illocutionary force(s) of the utterances through corresponding this force with the context of situation. But among these scientists, there are others who synthesize between co-text & context simultaneously. They respect the deviations in grammatical principles in order to achieve the illocutionary or force(s) of utterances. This article argues some deixis in Ney-Nameh, such as personal pronouns, demonstratives, spatial-temporal indicators & expansion-contraction in discourse to evaluate the importance of speaker’s function in the above-mentioned discourse. In fact, this article would reply to this question that if by means of the deixis, we can go out of utterances’ level to appreciate the illocutionary forces of a total text and evaluate the correspondence of co-text and context.