چيستي عقل در عقل‌گرايي معتزله

The essence of reason in the rationality of Muʹʹtazilites

جريان فكري اعتزال كه در آغاز قرن دوم هجري پديدار شد، عقل‌گرايي را مبناي فكري خويش قرار داد و با پذيرش حجيّت عقل، قلمرويي وسيع در حوزه نظر و عمل براي آن ترسيم نمود. اين جريان فكري، عقل را در معنايي جديد، بازتعريف كرد تا با نظام كلامي و تكليف‏محور سازگار باشد. البته عقل در اين نظام معرفتي، ماهيتي متفاوت با ماهيت عقل در نظام‌هاي فلسفي و حتي پاره‌اي ديگر از نظام‌هاي كلامي دارد. فارغ از اختلافات موجود در اين مساله، عقل از نگاه بيشتر معتزليان مجموعه‌اي از دانش‌ها است كه پس از حصول آنها، دارنده‌اش عاقل خوانده مي‌شود. نوشتار حاضر كاوشي مختصر براي تبيين اين مساله است. كلمات كليدي: معتزله، عقل‌گرايي، ماهيت عقل، معرفت ديني.

The intellectual current of Muʹtazilite thought which appeared in the beginning of the second century after the Hijrah, put rationalism as its intellectual basis and with the acceptance of the authority of reason opened a wide realm for it in the fields of theory and action. This intellectual current, redefined the reason in a new meaning so it be coherent with the theological and obligation-centered system. Reason of course in this cognitional system has a different nature comparing its nature in philosophical systems and even some of other theological systems. Ignoring the existed controversies over this issue, the reason in the view of the most of Muʹtazilites is a collection of wisdoms which after its acquisition, the owner of it, is called a rational being. The present writing is a brief discovery to explain this issue. Keywords: Muʹtazilites, rationality, nature of reason, religious cognition