ماليات بر بازار در دوره خلفاي اسلامي

Market Tax in Muslim Caliph’s Era

پس از تشكيل حكومت اسلامي به دست پيامبر اكرم (ص) و به دنبال آن تشكيل حكومت خلفا، در مقاطعي خاص، دولت‌هاي اسلامي با افزايش يا كاهش درآمد و در برخي مواقع با هزينه‌هاي غير قابل پيش‌بيني روبه‌رو مي‌شدند. كاهش درآمد و دست‌يابي به منابع جديد مالي سبب شد دولت‌ها براي جبران كمبود هزينه‌ها به فكر راه‌حل‌هاي تازه‌اي بيفتند. يكي از اين راه‌حل‌هاي پيشنهادي «ماليات بر بازار» بود كه بسيار مورد توجه قرار گرفت. اين نوع از ماليات، كه در دولت‌هاي پيشين نيز به نوعي وجود داشته است، در دوره خلفاي اموي و عباسي با روش خاصي برقرار شد. تبيين ويژگي‌ها و نيز دلايل وضع و پيامدهاي آن مورد نظر پژوهش حاضر است كه با مراجعه به منابع تاريخي، به‌خصوص آن دسته از منابع كه به مسايل اقتصادي در دوره مورد نظر مربوط مي‌‌‌‌شود، به تجزيه و تحليل داده‌ها و نقد مطالعات كنوني مي‌پردازد. پژوهش حاضر درصدد پاسخ به اين پرسش است كه ماليات بر بازار براي اولين بار در دوره خلافت اسلامي در چه زماني و بنا به چه دلايلي برقرار شد؟ براي پاسخ به اين پرسش نخست، انواع ماليات‌ها در دوره اسلامي اعم از زكات، خراج، جزيه، و ماليات بر كشاورزي بررسي و سپس، ويژگي‌ها و تمايزات آن با ماليات بر بازار مشخص مي‌شود و در ادامه نوع مالياتي كه بر بازار وضع شده بود و دلايل و پيامدهاي آن تبيين مي‌شود. در ضمن يافته‌هاي اين مقاله شرايط دوره‌اي از خلافت اسلامي را مشخص مي‌‌‌‌كند كه براي اولين بار ماليات بر بازار وضع شده بود؛ در دوره پيامبر و خلفاي راشدين مالياتي بر بازار وضع نشد و براي اولين بار اين ماليات در دوره هشام بن عبدالملك از بازاريان اخذ شد و بر اين اساس دلايل برقراري آن را نقد و واكاوي مي‌‌‌‌كنيم.

After the formation of Islamic government by holy prophet, muhamad (pbuh), and the caliphs’ governance, Islamic countries sometimes confronted with an increasing or decreasing in incomes, and meet with some unpredictable expenses. Gaining new economical sources they think about new solutions to reduce these expenses. One of these proposed solutions was market tax that was welcomed. This kind of tax that existed in former states too, in the Umayyad dynasty and Abbasid caliphate has been executed by a special method. Here we try to explain features and reasons of those circumstances and their consequences, by referring to historical data specially that which is relevant to that era.