امتداد جريان فكري هشام بن حكم تا شكل گيري مدرسه كلامي بغداد

Perpetuation of Hishamʹʹs line of Thought to formation of Qum School of Kalām

از مهم‌ترين ابهامات تاريخ كلام اماميه رابطه دوره نخست كلام اماميه (مدرسه كوفه) با كلام اماميه در مدرسه بغداد در سده چهارم و پنجم است. سرشناس‌ترين متكلم اماميه در دوره حضور هشام بن حكم است. در اين مقاله سعي شده است تا امتداد جريان فكري وي و پيروانش را تا سده چهارم بررسي شود. در همين راستا در بخش نخست، با پي‌گيري امتداد شاگردان اين جريان فكري به اين نتيجه رسيديم كه آرا كلامي اين جريان فكري از طريق افرادي مانند يونس بن عبدالرحمن، محمد بن عيسي بن عبيد، فضل بن شاذان، ابراهيم بن هاشم، علي بن ابراهيم و كليني به بغداد منتقل شده است. در بخش دوم نيز بدون توجه به سير استاد و شاگردي به تاثير انديشه‌هاي هشام بن حكم در ديگر متكلمان اماميه در اين بازه زماني پرداخته شده و در نهايت به اين نتيجه رسيديم كه به مرور از ميزان تاثيرگذاري انديشه‌هاي وي كاسته شده و در افرادي مانند سيد مرتضي به حداقل (مباحث مربوط به امامت) رسيده است.