دل آدمي و مراتب آن در عرفان اسلامي

Heart of Man and Its Place in Islamic Mysticism

عرفا انسان را آيينه تمام‌نماي الهي مي‌دانند. از نظر آنها همان‌گونه كه خداوند داراي اسما و صفات مختلف و به تبع آن داراي جلوه‌هاي گوناگوني است، حقيقت انسان نيز واحد كثيري است كه به واسطه تجليات گوناگون، اسامي متعدد مي‌يابد. بيشتر صوفيه دل آدمي را حقيقت وي مي‌دانند و جلوه‌هاي آن را «لطايف سبعه» ناميده‌اند. اين لطايف عبارتند از طبع، نفس، عقل، قلب، سِرّ، خفي و اخفي. در سير و سلوك از اين هفت مرحله، به عنوان مراحل ترقي و تكامل انسان نام برده مي‌شود. نفس آدمي اگر استعداد خود را كامل كند، يعني آنچه را كه بالقوه دارا است، بالفعل گردد و آيينه تجلي الهي شود، «دل» نام مي‌گيرد كه مجمع‌البحرين و محل تلاقي دو عالَم ظاهر و باطن است؛ در اين هنگام گنجايش حق را يافته، عرش الهي مي‌گردد؛ بنابراين تمامي مراتب و لطايف انساني را مي‌توان جلوه‌هاي «دل» دانست. در اين مقاله با اشاره به حقيقت دل از ديدگاه عارفان، كوشش مي‌شود مراتب آدمي يا همان «لطايف سبعه انساني» در دو قوس نزولي و صعودي، بررسي و تحليل شود.