« اسباب اجمال » در قرآن « مبين » از منظر جلال الدين سيوطي

پژوهش حاضر ، به بررسي اسباب و عوامل اجمال در قرآن مبين پرداخته است . مجمل به لفظ فاقد معناي روشن اطلاق مي شود، در اصطلاح لفظي است كه معناي آن روشن نباشد و ميان دو يا چند احتمال مردد باشد ، و معلوم نباشد منظور گوينده كدام يك از آنهاست ، البته قرينه اي نيز در كار نباشد . به ديگر سخن، از حالات عارض بر لفظ ، اجمال آن است . در يك تقسيم بندي اصوليان بر آنند كه هر گاه براي معناي يك لفظ ، بيش از يك احتمال داده نشود، آن را «نص» گويند. و هرگاه دو احتمال را برتابد ، يكي راجح و آن ديگري مرجوح باشد. طرف راجح را ، «ظاهر» و طرف مرجوح را« موول »نامند. و چون دو احتمال معنايي ، از هر نظر مساوي باشد، لفظ را «مجمل » گويند. در مقابل «مبين » - به صيغه اسم مفعول – بيان شده ، آشكار و پيدا شده است، لفظي است كه دلالتش بر منظور متكلم – ذاتا يا به كمك غير – روشن و اضح باشد. «نص» و « ظاهر» از مصاديق مبين هستند زيرا در «نص» ، دلالت كلام بر منظور متكلم به يقين روشن است ، و احتمال خلاف در آن نمي شود ، و دلالت ظاهر ، بر منظور متكلم روشن است ، اگر چه احتمال خلاف در آن مي رود ، كه به اين احتمال اعتنايي نمي شود. سخن در اينجاست كه قرآن كريم كه مبين است ، ومتن خودرا تبيان هر چيزي معرفي مي كند «تبيانا لكل شي » ( النحل ، 89 )، وجود آيات «مجمل» در آن از چه روي است ؟ و اسباب و دلايل «اجمال »در آيات قرآن «مبين» كدام است؟ به دنبال پاسخ به اين پرسش ها، بر مجموعه «الاتقان » اعتماد شده ، و به تحليل محتوايي اسباب و دلايل اجمال در قرآن كريم پرداخته شده است.