بازخواني مفاهيم فلسفي در پرتو نظريه ي وحدت شخصي وجود صدرالمتالهين

Redefinition of philosophical concepts on the basis of Sadra’s doctrine of personal unity of existence

با بهره‌برداري از دستگاه عرفاني ملاصدرا كه مباني نهايي وي نيز هست، مي‌توان به بازبيني و بازتعريف مفاهيم فلسفي و تلطيف آن‌ها پرداخت. بر اساس اين ديدگاه كه همان نظريه وحدت شخصي وجود است، تشكيك در وجود جاي خود را به تشكيك در مظاهر مي‌دهد و به جاي جعل، تجلي مطرح مي‌شود. همچنين، تمايز دوطرفه جاي خود را به تمايز احاطي مي‌دهد و با نگاه جديدي به ماده و صورت، حركت جوهري در وجود جاي خود را به حركت جوهري در مظاهر مي‌سپارد. بر اساس تشكيك در مظاهر، مرتبه عقلي ظهور مرتبه الهي، مرتبه مثالي ظهور مرتبه عقلي و مرتبه مادي ظهور مرتبه مثالي قلمداد مي‌شود. در اين ديدگاه، هر مظهر مادوني نسبت به مظهر مافوق خود يك حيثيت وجدان و يك حيثيت فقدان دارد. هر مظهر مادوني از آن جهت كه فاقد مرتبه فوق است و مي‌تواند آن را دارا باشد ماده و از آن جهت كه حقيقت مرتبه مافوق در اين مرتبه حاضر است و خواص و آثار بالفعلي را دربر مي‌گيرد صورت است. حركت كه همان خروج تدريجي از قوه به فعل است، بر اساس تبيين ماده و صورت، عبارت است از خروج تدريجي هر امر ظاهري به سوي باطن خود. در اين صورت، مرتبه مادي شي نيز كه مادون مرتبه مثالي شي است ظهورات پي‌درپي مرتبه مثالي و نسبت به آن مرتبه، عين الربط و سيال بالذات است. از آن‌جا كه مرتبه مثالي شي باطن شي است، هر چه ظهورات شي به مرتبه مثالي خود بازگردند، شي شديدتر خواهد شد و اين همان حركت جوهري اشتدادي است.

Mulla Sadra has been accused of electing two different conceptual schemes of philosophy and mysticism. However, it can be said that he reconstructed and redefined fundamental philosophical concepts in light of mystical doctrines. In this view, he replaced gradation of being with gradation of manifestations of Being and instauration with theophany and the two part distinction with all-embracing one. Moreover, with a reconsideration of matter and form, he reduced substantial motion in being to substantial motion in manifestations. Thus, the intellectual stage is the manifestation of divine stage and the imaginal stage is the manifestation of intellectual one and finally the material world is the manifestation of imaginal one. In this context, motion which is gradual going out of potentiality to actuality means gradual exodus of exoteric to esoteric thing.