مكانيسم زبان و عناصر روايي در بيان كرامات عرفاني

The Mechanism of Language and Narrative Elements in Describing Mystical Wonderworks

تبيين سازوكار زبان و عناصر روايي در بيان كرامات اوليا از مباحث مهم در سبك‌شناسي زبان عرفان است. كرامات اوليا از آن‌جا كه متعلق به جهاني پيچيده و وصف‌ناپذيرند، راوي در زباني متفاوت با زبان عادي مي‌كوشد تا در قالب نقل رواياتي به بازسازي عالم لايُدرَك و لايُفهمِ كرامات بپردازد و اين ديگر به هنر وي بستگي دارد كه تا چه اندازه بتواند به صحنه رويت‌شده شكل ببخشد. نوشتار حاضر مي‌كوشد تا ضمن بحثي در باب مرز ميان كرامات و خرافات و تفاوت باور به مساله كرامات با خرافه‌پرستي و پرهيز از خلط ميان اين دو، ابتدا با ذكر شواهدي از مقامات عرفاني، به تحليل پاره‌اي از شگردهاي روايي و تاثير آن در حقيقت‌مانندي كرامات بپردازد و سپس گرايش زبان اين‌گونه روايات را از تمثيل به استعاره بازنمايي كند. برآيند اين پژوهش آن است كه راوي به نسبت هنر روايتگري خويش، مي‌كوشد با بهره‌گيري از انواع شگردهاي روايي، كرامات شگفت‌آور را باورپذير و حقيقت‌مانند جلوه ‌دهد؛ وليكن اين كوشش در ادوار بعد به موازات انحطاط تصوف و آشفتگي‌هاي سياسي-اجتماعي، به سستي و ابتذال در زبان و محتوا مي‌گرايد؛ چنانكه تدريجاً از زبان ساده و تمثيلي مقامات عرفاني در ادوار آغازين تصوف فاصله گرفته و به زباني بيمارگون و استعاري در ادوار بعد بدل مي‌گردد؛ اما نه استعاره‌هاي لفظي و زبان رمزي و نمادين كه ناشي از نارسايي زبان در بيان تجارب عرفاني است؛ بلكه كاربرد استعاره‌هاي مفهومي در سطحي گسترده در جهت اهداف و منافع گوناگون.