سيماي عرفاني اسكندر در «آيينه اسكندري» اميرخسرو دهلوي

Mystical Image of Alexander in “Ᾱyineh-Eskandari” Amir khosro Dehlavi

داستان اسكندر مقدوني و جهانگشايي او در تاريخ و سپس دگرگوني اين چهره خون‌خوار به چهره‌اي آرماني، از ديرباز نظر منتقدين زيادي را به خود جلب كرده است. نظامي از اين داستان براي بيان انديشه‌هاي حكمت‌آميز خويش بهره برده است. اميرخسرو دهلوي به عنوان نخستين نظيره پرداز از خمسه نظامي، داستان اسكندر را در آيينه اسكندري به نظم كشيد. پژوهش حاضر به شيوه توصيفي- تحليلي جنبه‌هاي عرفاني داستان اسكندر را با توجه به دو چهرگي اين شخصيت در تاريخ و افسانه مورد بررسي قرار داده است و در نهايت اين نتيجه به دست آمد كه اميرخسرو دهلوي بخش‌هايي از داستان را -كه ظرفيت معنايي بيشتري براي پروراندن معاني عرفاني داشته است - با تفصيل بيشتري سروده است. چنانكه چهره منفي و جنگ‌طلب اسكندر در ابتداي داستان، نماد انسان مادّي است و جنگ او با خاقان مبارزه او با نفس است. اسكندر با گذر از منازل، به ياري سروش و خضر و الياس -كه نماد پير راه شناس هستند به درياي معرفت مي‌رسد. سفر اسكندر در خشكي و دريا -كه از منطق‌الطير عطار تاثير پذيرفته است- هفت مرحله سلوك را نشان مي‌دهد. اسكندر با گذر از وادي طلب و عشق در خشكي، در سفر دريايي استغنا و معرفت را پشت سرمي‌گذارد و به وادي حيرت مي‌رسد و در نهايت با هدايت سروش به ژرف‌نگري در وجود متعالي خويش، به مرحله فنا هدايت مي‌شود.