«مناسبات مسلمانان با خزرها در سده نخست هجري» (با تاكيد بر روايات مورخان مسلمان)

در جريان بخشي از فتوحات اعراب مسلمان كه معطوف به نواحي شمال آذربايجان بود، آن ها با كوه هاي قفقاز كه مانع طبيعي مهمي بود، برخورد كرده و با خزرها و ساير اقوامي كه تحت سيطره امپراتوري خزر بودند، مواجه گشتند. خزرها، قومي ترك زبان و داراي پايگاه و خاستگاه قبيله اي و عشيره اي رو به شهرنشيني بودند كه در اين زمان مثل اعراب در مسير تشكيل امپراتوري جديد و نوپا قرارگرفته بودند. روابط و مناسبات ميان اعراب و خزرها در شكل جنگ ها و لشكركشي هاي فصلي و دوره اي از دوره خليفه دوم شروع گشت. مناسباتي كه تا يك قرن آينده در دو سوي شمال و جنوب كوه هاي قفقاز، به صورت جنگ هاي مكرر و بي سرانجام ادامه يافت. هرچند مسلمانان در مقاطعي داراي پيشروي هايي موقت در قلمرو خزرها بودند، اما وجود موانع طبيعي چون سلسله جبال «قبخ»(قفقاز) و برقراري تشكيلات منسجم در سازمان حكومتي خزرها و اتحاد ميان دولت هاي خزر و بيزانس، از موانع عمده فراروي مسلمانان در پيشروي به سمت شمال قفقاز بود.