تاريخ بيهقي؛ كتابي از ميان رفته يا آرزويي شكل نگرفته (نظريّه‌اي درباره حجم و محتواي تاريخ بيهقي)

تاريخ بيهقي از جمله آثار گرانسنگ نثر فارسي است كه با توجّه به موضوع آن، در دو حوزه ادبيّات و تاريخ، مورد نقد و بررسي قرار مي‌گيرد. يكي از مهم‌ترين پرسش‌هايي كه در باب اين كتاب مطرح است، ميزان حجم و محتواي اين كتاب است. موضوع تاريخ بيهقي، چنان‌كه امروزه در دست ماست، روايتگر چگونگي به قدرت رسيدن مسعود غزنوي و حوادث دوران زمامداري وي تا اندكي پيش از مرگ اوست. ظاهراً بيهقي در پي تكميل تاريخ خويش تا پايان دوران مسعود و نوشتن تاريخ جانشينان مسعود نيز بوده است. عدّه‌اي از پژوهشگران بر اساس پاره‌اي از مطالب كتاب و نيز سخنان ابن‌فندق و اشارات چندي كه در بعضي از كتاب‌ها آمده است، چنين استنباط كرده‌اند كه حجم اين كتاب، بسي فزون‌تر از آن چيزي است كه امروزه در دسترس است. در مقاله حاضر، با طرح پرسش‌ها و فرضيه‌ها و نيز آوردن مطالبي از خود متن تاريخ بيهقي، نشان داده‌ايم كه تاريخ بيهقي كتابي فراتر از آنچه امروزه در دسترس همگان است، نبوده‌ است و حدّاكثر چيزي كه مي‌توان بيان كرد، اين است كه بيهقي در پي طرحي كلان براي نوشتن تاريخ محمود، مسعود و ديگر جانشينان ايشان بوده كه بنا به دلايل نامعلوم از انجام آن بازمانده ‌است.