رابطه اراده با معرفت «با تكيه بر تبيين نظريه معرفت طبعي جاحظ»

يكي از مسايل مهم در مباحث معرفت‌شناسي رابطه اراده با معرفت است. پاسخ به اين پرسش كه آيا معرفت امري ارادي است يا فعلي غير‌ارادي و به قول متكلمين اضطراري، از مباحث قديمي علم كلام و فلسفه است. متكلمين در موضوع ايمان و اين‌كه حقيقت آن معرفت الله است با اين پرسش مواجه شدند كه آيا معرفت الله ارادي است يا به‌صورت غير‌ارادي و اضطراري واقع مي‌شود. در‌اين‌خصوص نظّام و جاحظ از گروه معتزله نظريه معرفت طبعي را مطرح كردند؛ البته ديدگاه اين دو كاملاً مشابه نيست. نظريه معرفت طبعي جاحظ جامع‌تر و فراگيرتر از موضوع ايمان و معرفت الله است به‌گونه‌اي كه جاحظ از طرف معتزله متهم به جبري دانستن معرفت و تكليف به مالايطاق شده‌است. در توضيح و تحليل نظريه معرفت طبعي و از طريق بررسي مطالب پراكنده در منابع فراوان و متعدد جاحظ مشخص مي‌شود كه بخشي از معارف انساني در طول سال‌هاي متمادي زندگي به‌صورت غيرارادي و براساس طبع قواي ادراكي و تحت‌تاثير عوامل احساسي و خواسته‌هاي دروني و بيروني حاصل مي‌شود و بخشي نيز مستقل از تاثير عوامل احساسي و نيازهاي انساني به‌صورت «ارادي» شكل مي‌گيرد.