متغيّرهاي اثرگذار بر رفتار پارلماني مدرّس در قبال سياست‌گذاري سكولاريستي دولت پهلوي اوّل

Variables Affecting Modarresʹʹ Parliament Behavior towards Secularist Policymaking of Qajar and First Pahlavi Governments

دولت پهلوي اوّل بنا به سرشت شبه‌مدرن مطلقه خود و اقتضاي تاريخي، درصدد متمركز ساختن قدرت، همساني ملّت و مدرن‌سازي اجباري دولت و ملّت برآمد و به اين ترتيب، استقرار و تدوام چنان دولتي در تعارض با انديشه‌هاي روحانيون به‌ويژه روحاني مقاومت‌گرايي چون سيّدحسن مدرس قرار‌گرفت. اين نوشتار به شيوه توصيفي و تحليلي، اين پرسش را مطرح مي‌سازد كه مهم‌ترين عوامل اثرگذار بر رفتار مقابله‌جويانه سيّدحسن مدرس در جايگاه نماينده مجلس، با سياست‌گذاري عرفي‌سازي امور و جداسازي دين از سياست، چه بوده است‌؟ فرضيه اين پژوهش بر اين مبناست كه باورداشت ديني مبني بر يگانه‌پنداري حوزه دين و سياست و لزوم مبارزه با ستمگر در انديشه شيعي، از متغيّرهاي اثرگذار بر رفتار پارلماني سيّدحسن مدرّس در قبال دولت بوده است. به اين ملاحظه، سيّدحسن مدرّس، ورود دولت پهلوي و شخص خودكامه رضاشاه، در عرصه سياست‌گذاري فرهنگي، به‌خصوص در قبال روحانيون را به دليل نامشروع‌پنداري دولت پهلوي اوّل، جايز نمي‌شمرد و به مواجهه با آن پرداخت. يافته‌هاي اين پژوهش دلالت برآن دارندكه دولت پهلوي اوّل، درصدد به‌روزسازي ساختارهاي اجتماعي و فكري مطابق با استانداردهاي غربي برآمد و با اثرپذيري از همتاي ترك خود، كمال آتاتورك، مبادرت به پروردن وجدان غيرمذهبي براي جايگزين‌سازي مفاهيم سنّتي و وفاداري ديني، نمود و محروميّت و محدوديّت شديد براي نهادهاي ديني و روحانيون براي تصدّي‌گري امورقضايي، آموزشي و مذهبي كه پيش از آن بر عهده ايشان بود، اعمال نمود. سياست‌گذاران دولتي، علّت مخالفت علما و وكلاي مجلس مانند سيّدحسن مدرّس با برنامه‌هاي نوسازي دولت از جمله در حوزه متّحدالشكل‌سازي لباس و رفع حجاب از بانوان‌ را مخالفت بنيادي آنان با نفس آبادسازي مملكت وانمود مي‌كردند؛ درحالي‌كه از ديد سيّدحسن مدرّس، نماينده پرنفوذ مجلس، چنگ‌اندازي دولت به نام توسعه و مدرن‌سازي‌ بر امور وقف، بقاع متبركه، مدرسه‌هاي ديني و نذورات به اماكن مقدّسه زيارتي، روحانيون را از منابع مالي محروم مي‌ساخت و به سلب استقلال اين نهاد در برابر رويه ظالمانه دولت مي‌انجاميد. وي بنابر ‌چنان تلقّي به مواجهه‌جويي با سلطه‌گري و زياده‌خواهي‌ها و خودكامگيِ دولت شبه‌مدرن پهلوي اوّل نمود و سال‌ها در انزواي اجباري سياسي و تبعيد به سر برد و در جايگاه وكيل واقعي مردم، سرانجام در راه باورداشت شيعيِ خود مبني بر مبازه با ظالمان جان سپرد.