تبيين كثرت و وحدت وجود در انديشه عين القضات همداني بر اساس طور عقل و طور وراي عقل

از آراي عين القضات همداني در وجودشناسي دو تلقي كثرت وجود و وحدت وجود قابل استنباط است. تلقي اول در جايي مطرح مي شود كه وي براي اثبات وجود واجب، وجود را به قديم و حادث تقسيم مي كند. لازمه اين تقسيم، پذيرش كثرت در وجود است؛ اما تلقي دوم آنجا مطرح مي شود كه وي هستي را منحصر در وجود حق مي كند و او را يگانه مصداق حقيقت وجود مي داند. در اين تلقي، كثرات هيچ شاني جز مظهر بودن حق نداشته و ذاتاً معدوم اند. از اين رو، رابطه حق با آنها نه ارتباط دو وجود با يكديگر بلكه رابطه ظاهر با مظهر بوده و در نتيجه غيريت و كثرت در وجود نفي مي شود. اما با توجه به تمايزي كه عين القضات بين طور عقل و طور وراي عقل قائل مي شود، مي توان كثرت وجود را ناظر به طور عقل و وحدت وجود را ناظر به طور وراي عقل دانست، يعني او از حيث معرفت شناختي به دو نحو سخن مي گويد نه از حيث وجودشناختي.